Маълумотлар танишув хусусиятига эга ва амалий тажрибага асосланган. Қўллашдан олдин шароитингизни инобатга олинг ва зарурат туғилганда мутахассислар билан маслаҳатлашинг.
Руҳий ҳолат ва кундалик ҳаётдаги ўзини яхши ҳис қилиш ҳақида амалий маълумотлар. Стресс, руҳий зўриқиш, уйқу, диққатни жамлаш, дам олиш ва кундалик юкламаларни енгиб ўтиш ҳақида тавсиялар.
Кўпчилик буни сезади: кофе ичдим — уйғоқлик ошди, тетиклик пайдо бўлди, ишга диққатни жамлаш осонлашди.
Бу фақат субъектив ҳис эмас.
Кофеин марказий асаб тизимига таъсир қилиб, уйғоқлик ва диққатни ошириши мумкин. Тадқиқотларда бу таъсир, айниқса, одам чарчаган, яхши ухламаган ёки узоқ вақт бир хил ишни бажараётган пайтда сезиларли бўлиши мумкинлиги кўрсатилган. Шу билан бирга, натижа доза, шароит ва индивидуал сезгирликка боғлиқ.
Одам чарчаганда кўпинча ширин нарса егиси келади. Конфет, печенье, ширин чой ёки газли ичимлик ҳақиқатан ҳам қисқа вақтга энергия келгандек таассурот бериши мумкин.
Бунинг физиологик изоҳи бор: углеводлар парчаланиб глюкозага айланади, глюкоза эса организм учун энергия манбаларидан биридир.
Одам чарчоқ, уйқучанлик ёки диққат пасайишини сезса, кўпинча уйқу, кофе ёки овқатланиш ҳақида ўйлайди. Сув ҳақида эса камроқ эслайди.
Аслида суюқлик организмнинг, жумладан миянинг нормал ишлаши учун зарур.
Сезиларли сувсизланиш жисмоний ҳолат ва иш қобилиятини ёмонлаштириши мумкин. Тадқиқотларда сувсизланиш айрим ҳолларда диққат, ижро функциялари ва бошқа когнитив кўрсаткичлар билан боғлиқ ўзгаришлар келтириб чиқариши мумкинлиги кўрсатилган. Аммо енгил сувсизланиш бўйича натижалар бир хил эмас.
Мия доимо энергия сарфлайди ва кислород, сув, оқсил, ёғлар, витаминлар ва минералларга муҳтож.
Шунинг учун овқатланиш унинг фаолияти билан ҳақиқатан ҳам боғлиқ.
Аммо бу ерда осонлик билан бир хатога йўл қўйиш мумкин: гўё мия учун бир нечта «махсус» маҳсулот топилса, хотира ёки диққат дарҳол яхшиланадигандек туюлади.
Бир неча соат компьютер, ҳужжатлар ёки бошқа ақлий иш билан шуғуллангандан кейин диққатни жамлаш қийинлашади. Одам иш столида ўтиришда давом этади, лекин бир гапни қайта-қайта ўқийди, тез-тез чалғийди ва қарор қабул қилиш секинлашади.
Бундай пайтда табиий реакция — янада кўпроқ ҳаракат қилиб ишлаш.
Одам узоқ вақт ўтирганда, одатда биринчи навбатда бел, бўйин ёки оёқлар ҳақида ўйлайди.
Аммо узоқ вақт ҳаракатсиз қолиш бундан кенгроқ муаммо.
Агар одам бир неча соат давомида стулдан деярли турмаса, организм жуда кам жисмоний фаоллик олади. Бу стол олдида ишлаган ҳолда вақти-вақти билан туриб, юриб, тана ҳолатини ўзгартириб туришдан фарқ қилади.
Хотира ҳақида гапирганда, одатда мия машқлари: ўқиш, янги нарсаларни ўрганиш ва маълумотларни такрорлаш эсга олинади.
Аммо мия бутун организм билан бирга ишлайди. Шунинг учун жисмоний фаоллик ҳам когнитив саломатлик учун муҳим.
Мия саломатлиги ҳақида гапирганда, одатда уйқу, овқатланиш, хотира ва ақлий машқлар эсга олинади.
Аммо яна бир оддий омилни ҳам унутмаслик керак — ҳаракат.
Бунинг учун албатта спорт билан шуғулланиш ёки спорт залига бориш шарт эмас. Оддий юришнинг ўзи ҳам жисмоний фаоллик ҳисобланади.
Баъзан одам таниш кишининг исмини, калитини қаерга қўйганини ёки айтмоқчи бўлган сўзини эслай олмай қолади. Бир неча дақиқадан кейин исм эсга тушади, калит топилади, керакли сўз ҳам ёдга келади. Бундай ҳолатнинг ўзи жиддий хотира муаммосини англатмайди.
Ёш ўтиши билан маълумотни эслаш учун кўпроқ вақт керак бўлиши мумкин. Уйқу етишмаслиги, чарчоқ, стресс, айрим касалликлар ва баъзи дорилар таъсири ҳам хотира ва диққатни вақтинча сусайтириши мумкин.
60 ёшдан кейин одам баъзан: «Илгари янги нарсалар осонроқ ёдда қоларди, энди эса бирор нарсани ўрганишга кеч», деб ўйлайди.
Ёш ўрганиш тезлигига таъсир қилиши мумкин. Аммо ўрганиш қобилияти йўқолмайди. Мия янги маълумотни қабул қилиш, янги боғланишларни шакллантириш ва янги кўникмаларни эгаллаш қобилиятини сақлаб қолади.
Хотира организмдан алоҳида ишламайди. Унга уйқу, ҳаракат, овқатланиш, диққат, мулоқот ва одамнинг кундалик ҳаётда миядан қанчалик фойдаланиши таъсир қилади.
50–60 ёшдан кейин кўпчилик ўз хотирасига кўпроқ эътибор бера бошлайди. Исмни унутиш, калитни қаерга қўйганини эслай олмаслик ёки хонага нима учун кирганини унутиш одамни ўйлантириб қўяди: «Бу оддий ёшга боғлиқ ҳолатми ёки хотирам жиддий ёмонлашяптими?»
Что такое биохакинг и как он связан с образом жизни и контролем здоровья?
Начните знакомство с вводным курсом. Доступ к нему бесплатно на 5 дней.