Кофе ва мия: қачон у диққатни жамлашга ёрдам беради, қачон эса халақит беради?

Нега кофедан кейин ишлаш осонроқ бўлиб қолади?

Кўпчилик буни сезади: кофе ичдим — уйғоқлик ошди, тетиклик пайдо бўлди, ишга диққатни жамлаш осонлашди.

Бу фақат субъектив ҳис эмас.

Кофеин марказий асаб тизимига таъсир қилиб, уйғоқлик ва диққатни ошириши мумкин. Тадқиқотларда бу таъсир, айниқса, одам чарчаган, яхши ухламаган ёки узоқ вақт бир хил ишни бажараётган пайтда сезиларли бўлиши мумкинлиги кўрсатилган. Шу билан бирга, натижа доза, шароит ва индивидуал сезгирликка боғлиқ.

Демак, кофе вақтинча диққатни жамлашга ёрдам бериши мумкин.

Аммо муҳим бир жиҳат бор:

кофе уйғоқликни ошириши мумкин, лекин уйқу ва тўлиқ дам олишнинг ўрнини боса олмайди.

Кофеин аслида нима қилади?

Кофеин организмга сўзнинг тўлиқ маъносида янги энергия қўшмайди.

У асосан чарчоқни қандай ҳис қилишимизга ва уйғоқлик ҳолатига таъсир қилади.

Кофеин истеъмол қилгандан кейин, айниқса уйқу босиб турган бўлса, диққатни сақлаш осонроқ бўлиши мумкин.

Шунинг учун одатий ҳолат юз беради: одам чарчайди, кофе ичади ва яна ишлай олади.

Муаммо кофе чарчоқни доимий равишда «ёпиб қўйиш» воситасига айланганда бошланади.

Агар одам ёмон ухлаган бўлса, бир неча пиёла кофе уни вақтинча тетикроқ ҳис қилдириши мумкин, аммо чарчоқнинг асл сабаби йўқолмайди.

Қачон кофе ҳақиқатан ҳам ёрдам бериши мумкин?

Шартли равишда бир нечта ҳолатни ажратиш мумкин.

Эрталаб

Кофе ичишга одатланган одам учун эрталабки бир пиёла кофе уйғоқлик ҳолатига тезроқ ўтишга ёрдам бериши мумкин.

Узоқ давом этадиган бир хил ишда

Диққат аста-секин пасайганда, кофеин вақтинча уйғоқлик ва диққатни сақлашга ёрдам бериши мумкин.

Уйқу етишмаганда

Кофеин уйқучанлик ҳиссини камайтириши мумкин. Аммо бу уйқу етишмаслигининг оқибатларини бартараф этади дегани эмас.

Айнан шу ерда қуйидаги доира пайдо бўлиши мумкин:

уйқу етишмаслиги → кофе → вақтинча тетиклик → кечроқ кофе → уйқунинг ёмонлашиши → яна уйқу етишмаслиги.

Агар бу ҳолат такрорланса, кофе муаммони ҳал қилишдан кўра уни яшираётган бўлиши мумкин.

Нега кофе баъзан диққатни жамлашга халақит беради?

Чунки кўпроқ кофеин — ҳар доим кўпроқ диққат дегани эмас.

Муайян одам учун жуда катта дозада қуйидагилар пайдо бўлиши мумкин:

• асабийлик;

• қўл титраши;

• ички зўриқиш;

• юрак уришининг тезлашиши;

• ошқозонда ноқулайлик;

• бош оғриғи;

• ухлаб қолиш қийинлашиши.

FDA кофеинни ортиқча истеъмол қилишда шундай нохуш белгилар пайдо бўлиши мумкинлигини қайд этади.

Бундай ҳолатда одам тетик бўлиши мумкин, аммо ишни ёмонроқ бажаради.

Бу муҳим фарқ:

тетиклик ва яхши диққат — бир хил нарса эмас.

Одам ўзини жуда фаол ҳис қилиши мумкин, лекин доимий чалғиши, шошилиши ёки ички зўриқишни ҳис қилиши мумкин.

Энг кўп учрайдиган муаммо — куннинг иккинчи ярмида кофе ичиш

Одам:

«Мен тушдан кейин кофе ичаман, барибир ухлаб қоламан», — дейиши мумкин.

Аммо кофеин уйқуга кетиш ва уйқу сифатига таъсир қилиши мумкин. Кейинги куни эса ёмон уйқу сабабли яна кофе эҳтиёжи ортади.

Шунинг учун доимий чарчоқ пайдо бўлса, нафақат қанча кофе ичаётганингизга, балки охирги пиёлани қачон ичаётганингизга ҳам қаранг.

Бир одам учун тушдан кейинги кофе деярли сезилмаслиги мумкин. Бошқа одамда эса кундузги кофе тунги уйқуни бузиши мумкин.

Қанча кофе ичиш мумкин?

Ҳамма учун бир хил миқдор йўқ.

FDA маълумотларига кўра, кўпчилик соғлом катталар учун кунига тахминан 400 мг кофеин одатда салбий таъсирлар билан боғланмайди. Аммо бу ҳар бир одам 400 мг истеъмол қилиши керак дегани эмас. Сезгирлик тана вазни, индивидуал хусусиятлар, дорилар, соғлиқ ҳолати ва бошқа омилларга қараб фарқ қилади.

Бундан ташқари, бир пиёла кофедаги кофеин миқдори жуда фарқ қилиши мумкин.

FDA маълумотларига кўра, тахминан 355 мл ҳажмдаги оддий дамланган кофеда 113–247 мг кофеин бўлиши мумкин. Шунинг учун фақат пиёлалар сонини ҳисоблаш ҳар доим ҳам тўғри тасаввур бермайди.

Битта катта ва кучли кофеда бир нечта кичик, кучсиз кофедагидан кўпроқ кофеин бўлиши мумкин.

60 ёшдан кейин кофе ичиш мумкинми?

Ёшнинг ўзи кофеинни бутунлай тақиқлаш учун сабаб эмас.

Муҳими — организмнинг индивидуал реакцияси.

Агар кофе ичгандан кейин одам ўзини яхши ҳис қилса, ноқулай юрак уриши, кучли асабийлик ёки уйқу билан боғлиқ муаммо бўлмаса, бу кофеинга ёмон реакция қиладиган одамдан фарқ қилади.

60 ёшдан кейин айниқса кофедан кейинги тетиклик билан бирга кейинги тунги уйқуни ҳам кузатиш фойдали.

Агар кофе кундузи ишлашга ёрдам берса-ю, кечаси уйқуни ёмонлаштирса, умумий натижа кутилганидан тескари бўлиши мумкин.

Кофе ёки сув?

Кофени оддий сувнинг ўрнига қўйиш керак эмас.

Кофеин, айниқса унга ўрганмаган одамларда, сийдик ажралишини бироз ошириши мумкин. Аммо одатий миқдорда кофе ичиш албатта организмни сувсизлантиради дегани эмас.

Шунга қарамай, чанқоқни қондириш учун асосий ичимлик сифатида сувни танлаган маъқул.

Кофе эса кофеин сақловчи ичимлик бўлиб, кун давомида чой, энергетик ичимлик ва бошқа кофеин манбалари билан бирга ҳисобга олиниши керак.

Яширин кофеин манбаларини ҳам унутманг

Кофеин фақат кофеда бўлмайди.

У қуйидагилардан ҳам келиши мумкин:

• чой;

• энергетик ичимликлар;

• кола ва айрим бошқа ичимликлар;

• шоколад;

• айрим дорилар;

• айрим биологик фаол қўшимчалар.

FDA кун давомида барча манбалардан олинадиган кофеин миқдорини ҳисобга олишни тавсия қилади.

Шунинг учун одам «мен фақат икки пиёла кофе ичаман» деб ўйлаши мумкин, аммо қўшимча равишда чой, шоколад ёки бошқа маҳсулотлардан ҳам кофеин олади.

Кофе ёрдам беради, лекин кейин халақит берса нима қилиш керак?

Кофени бутунлай ташлаш шарт эмас. Аввал одатни ўзгартириб кўриш мумкин.

Қуйидагиларни синаб кўринг:

1. айнан қайси миқдор сизга ёрдам беришини аниқланг;

2. чарчоқ пайдо бўлди деб кофе миқдорини автоматик оширманг;

3. охирги пиёлани эртароқ вақтга кўчиринг;

4. чой, энергетик ичимлик ва бошқа кофеин манбаларини ҳам ҳисобга олинг;

5. уйқу сифатини кузатинг;

6. юрак уриши, асабийлик, титроқ ёки бошқа ноқулай белгиларни эътиборсиз қолдирманг.

Асосий мезон оддий:

агар кофедан кейин яхшироқ ишласангиз ва шу билан бирга яхши ухласангиз — бу одат сизга мос келиши мумкин; агар кофе фақат бир неча соат тетиклик бериб, тунги уйқуни бузса — одатни қайта кўриб чиқиш керак.

Қачон кофеинга айниқса эҳтиёткорлик билан қараш керак?

Агар кофедан кейин мунтазам равишда кучли юрак уриши, кучли асабийлик, титроқ, уйқусизлик ёки бошқа нохуш белгилар пайдо бўлса, дозани ўзбошимчалик билан ошириб ёки камайтириб юриш тўғри эмас.

Кофеинга сезгирликка таъсир қилиши мумкин бўлган дорилар ёки касалликлар бўлса, буни ҳам ҳисобга олиш керак.

Бундай вазиятда кофе истеъмолини шифокор билан муҳокама қилиш маъқул.

Соф ёки юқори концентрацияли кофеин кукуни эса оддий кофедан бутунлай бошқа масала. FDA бундай маҳсулотларда хавфсиз миқдор билан заҳарли миқдор ўртасидаги фарқ жуда кичик бўлиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиради.

Асосий хулоса

Кофе вақтинча тетиклик ва диққатни ошириш учун фойдали восита бўлиши мумкин.

Аммо унинг вазифаси уйқу, дам олиш, ҳаракат ва тўғри овқатланишнинг ўрнини босиш эмас.

Агар эрталаб бир пиёла кофе ишни бошлашга ёрдам берса — бу бир ҳолат.

Агар кун давомида ўзингизни нормал ҳис қилиш учун кофе бир неча марта керак бўлиб қолса, доимий чарчоқ сабабини излаш керак.

Ва энг муҳими — уйқуни унутмаслик.

Яхши диққат кофе атрофида қурилмайди. Кофе нормал кун тартибининг ичидаги кичик ёрдамчи бўлиши мумкин.