Темир, рух ва фолат: етишмовчилик ҳолат ва диққатга таъсир қилиши мумкинми?

Диққат пасайиши ҳар доим «чарчаган мия» дегани эмас

Агар одам диққатини жамлай олмаса, тез чарчаса ёки энергияси етишмаётгандек туюлса, кўпинча бунга уйқу, стресс ёки ортиқча юклама сабаб деб ўйлайди.

Аммо баъзан айрим озиқ моддаларнинг етишмаслиги ҳам бунга таъсир қилиши мумкин.

Бу мақолада организм учун муҳим бўлган учта модда — темир, рух ва фолат (B9 витамини) ҳақида гаплашамиз.

Асосий қоида эса оддий:

агар етишмовчилик бўлмаса, бу моддаларни қўшимча қабул қилиш уларни хотира ёки диққатни яхшиловчи воситага айлантирмайди.

Темир: гап фақат қонда эмас

Темир гемоглобинни ҳосил қилиш учун зарур. Гемоглобин қизил қон ҳужайраларида бўлиб, кислородни ўпкадан организм тўқималарига олиб боради.

Темир мушаклар фаолияти, ҳужайралардаги энергия алмашинуви ва асаб тизими ривожланишида ҳам иштирок этади. (ods.od.nih.gov)

Темир захираси камайиб кетганда темир танқислиги ривожланиши ва кейинчалик камқонлик пайдо бўлиши мумкин.

Бунда:

• ҳолсизлик;

• чарчоқ;

• энергия етишмаслиги;

• жисмоний чидамлиликнинг пасайиши;

• диққатни жамлаш қийинлашиши;

• баъзан хотира билан боғлиқ муаммолар

кузатилиши мумкин. (ods.od.nih.gov)

Демак, бундай вазиятда иш қобилиятининг пасайиши ҳақиқатан ҳам темир етишмовчилиги билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Аммо чарчоқнинг ўзи темир етишмовчилигини англатмайди.

Нега темирни ўзбошимчалик билан ичиш керак эмас?

Темирнинг ўзига хос томони бор: унинг ортиқча миқдори ҳам зарарли бўлиши мумкин.

Шунинг учун «чарчадим — демак темир ичишим керак» деган ёндашув тўғри эмас.

Темир камайишининг сабаби овқатланиш, сўрилиш муаммолари ёки қон йўқотиш билан боғлиқ бўлиши мумкин. Катта ёшдаги одамда темир етишмовчилиги аниқланса, унинг сабабини ҳам аниқлаш муҳим.

Шунинг учун темир қўшимчасини бошлашдан олдин шифокор билан маслаҳатлашиш маъқул.

Рух: керакли минерал, лекин «мия витамини» эмас

Рух юзлаб ферментларнинг ишлашида, оқсил ва ДНК синтезида, ҳужайраларнинг бўлинишида, иммун тизимида ва тўқималарнинг тикланишида иштирок этади. У асаб тизимининг нормал фаолияти учун ҳам муҳим. (ods.od.nih.gov)

Кучли рух етишмовчилигида турли муаммолар пайдо бўлиши мумкин. Ёши катта одамларда рух етишмовчилиги когнитив ва руҳий функциялардаги ўзгаришлар билан боғлиқ бўлиши мумкин. (ods.od.nih.gov)

Аммо бу нормал даражадаги одамга қўшимча рух хотирасини яхшилайди дегани эмас.

Етишмовчиликни бартараф этиш — бир масала, эҳтиёждан ортиқ қабул қилиш — бошқа масала.

Рухни ҳам кўп қабул қилиш мумкин

Рухнинг ортиқча миқдори кўнгил айниши, бош айланиши, бош оғриғи ва ошқозон-ичакдаги ноқулайликларни келтириб чиқариши мумкин.

Узоқ вақт давомида катта дозада рух қабул қилиш миснинг сўрилишини бузиши мумкин. Натижада рухнинг ўзи бошқа муаммога сабаб бўлиши эҳтимоли бор. (ods.od.nih.gov)

Шунинг учун рухни доимий равишда «иммунитет, мия ва энергия учун» юқори дозада ичиш маъқул эмас.

Фолат: организм учун яна бир муҳим модда

Фолат — B9 витаминининг табиий шакли.

У ҳужайраларнинг бўлиниши, ДНК ҳосил бўлиши ва нормал қон яратиш жараёнлари учун зарур.

Кучли фолат етишмовчилигида камқонлик пайдо бўлиши мумкин. Бунда ҳолсизлик, чарчоқ, жаҳлдорлик, бош оғриғи ва диққатни жамлаш қийинлашиши кузатилиши мумкин. (ods.od.nih.gov)

Шунинг учун фолат етишмовчилиги умумий ҳолатга таъсир қилиши мумкин.

Аммо бундан «фолат ҳамма одамда хотирани яхшилайди» деган хулоса чиқмайди.

Фолий кислотаси қўшимчалари ва когнитив фаолият бўйича тадқиқотлар бир хил натижа бермаган. Ҳозирча фолий кислотасини хотира пасайиши ёки деменциянинг олдини олиш учун универсал восита деб ҳисоблашга асос етарли эмас. (ods.od.nih.gov)

Темир, рух ва фолатни нима бирлаштиради?

Учала модда ҳам организм учун зарур, аммо уларнинг вазифалари турлича.

Темир кислород ташилиши ва энергия алмашинувида муҳим.

Рух кўплаб ферментлар, иммун тизими, тўқималарнинг тикланиши ва асаб тизими фаолиятида қатнашади.

Фолат ҳужайралар бўлиниши, ДНК ҳосил бўлиши ва нормал қон яратиш учун зарур.

Шунинг учун уларнинг етишмовчилиги умумий ҳолат ва иш қобилиятига турлича таъсир қилиши мумкин.

Фақат аломатларга қараб қайси модда етишмаётганини аниқлаш эса қийин.

Қачон етишмовчиликдан шубҳаланиш мумкин?

Қуйидаги ҳолатларда шифокор билан эҳтимолий етишмовчилик ҳақида маслаҳатлашиш маъқул:

• чарчоқ узоқ давом этса;

• кучли ҳолсизлик пайдо бўлса;

• жисмоний ёки ақлий иш қобилияти сезиларли пасайса;

• диққатни жамлаш қийинлашса;

• овқатланиш жуда чекланган бўлса;

• ошқозон-ичак тизимида озиқ моддалар сўрилишига таъсир қиладиган касаллик бўлса;

• сабаби номаълум қон йўқотиш кузатилса;

• бошқа ноодатий белгилар пайдо бўлса.

Бундай вазиятда қайси таҳлиллар кераклигини шифокор аниқлайди.

Маҳсулотларми ёки қўшимчаларми?

Агар организм зарур моддаларни оддий овқатдан етарли олаётган бўлса, овқат биринчи манба бўлгани маъқул.

Темир гўшт, балиқ, парранда гўшти, дуккаклилар ва айрим бойитилган маҳсулотларда мавжуд.

Рух гўшт, денгиз маҳсулотлари, дуккаклилар, ёнғоқ ва уруғларда учрайди.

Фолат яшил баргли сабзавотлар, дуккаклилар, айрим мевалар ва бошқа маҳсулотларда мавжуд.

Қўшимчалар эса, аввало, етишмовчилик ёки унга эҳтиёж мавжуд бўлганда мақсадга мувофиқ.

Асосий хулоса

Темир етишмовчилиги ҳолсизлик, чарчоқ ва диққат билан боғлиқ муаммоларга олиб келиши мумкин. Фолат етишмовчилиги ҳам умумий ҳолатга таъсир қилиши мумкин, кучли рух етишмовчилиги эса асаб тизими ва когнитив фаолиятга таъсир қилиши эҳтимоли бор.

Аммо бу моддаларни «мия учун» сабабсиз қабул қилиш керак дегани эмас.

Агар аломатлар мавжуд бўлса, бир нечта қўшимчани тахмин билан ичишдан кўра, мумкин бўлган етишмовчиликни ва унинг сабабини аниқлаш фойдалироқ.