Диққатни жамлаш — бу маълум бир объект, вазифа ёки фикрга эътиборни маълум вақт давомида қаратиб туриш, бошқа нарсаларга доимий равишда чалғимаслик қобилиятидир.
Масалан, одам мақолани ўқиб, унинг мазмунини тушунса, масала ечса ёки суҳбатдошини диққат билан тингласа, диққатни жамлаш ишлаяпти.
Бу мияда алоҳида мавжуд бўлган битта «механизм» эмас. Диққатни жамлашда диққат, хотира, идрок ва бошқарув функциялари биргаликда иштирок этади.
Диққат ва диққатни жамлаш бир хилми?
Бу тушунчалар бир-бирига яқин, аммо айнан бир хил эмас.
Диққат — эътиборни маълум нарсага йўналтириш қобилияти.
Диққатни жамлаш эса шу эътиборни ушлаб туриш қобилияти.
Масалан, дераза ташқарисидаги овозга эътиборингиз беихтиёр бурилди.
Агар шунга қарамай китоб ўқишни давом эттирсангиз, эътиборингизни яна матнга қайтарган бўласиз.
Шунинг учун диққатни жамлашни эътиборнинг барқарорлиги деб тасаввур қилиш мумкин.
Диққатни жамлаш қандай ишлайди?
Жараённи шартли равишда қуйидагича тасаввур қилиш мумкин:
вазифа → эътибор объектини танлаш → чалғитувчиларни чеклаш → ахборотни қайта ишлаш → натижани назорат қилиш.
Масалан, сиз беш саҳифа китоб ўқишга қарор қилдингиз.
Мия:
- Нима қилиш кераклигини тушунади;
- Эътиборни матнга қаратади;
- Маълумотни қабул қилади ва қайта ишлайди;
- Мақсадни ёдда ушлаб туради;
- Телефон, суҳбат ва бошқа чалғитувчиларга берилмасликка ҳаракат қилади;
- Диққат чалғиса, уни яна вазифага қайтаради.
Охирги қадам айниқса муҳим.
Яхши диққатни жамлаш ҳеч қачон чалғимаслик дегани эмас.
Муҳими — чалғиганингизни сезиб, эътиборни яна вазифага қайтара олиш.
Нима учун одам чалғийди?
Мия доимо жуда кўп ахборот олади.
Товушлар, тасвирлар, ҳаракатлар, телефон хабарлари ва ўз фикрларимиз — буларнинг барчаси эътибор учун рақобат қилади.
Айрим таъсирлар эътиборни айниқса тез тортади:
- кутилмаган товуш;
- телефон билдиришномаси;
- ёрқин тасвир;
- янги маълумот;
- ҳиссий жиҳатдан муҳим фикр;
- хавотир;
- қизиқарли воқеа.
Шунинг учун баъзан муаммо одамнинг «диққатини жамлай олмаслиги»да эмас, балки атрофида жуда кўп чалғитувчи омиллар борлигида бўлади.
Телефон — диққатнинг асосий рақибларидан бири
Айниқса билдиришномалар диққатни тез бузади.
Ҳатто одам хабарни очмаса ҳам, унинг овози ёки экранда пайдо бўлиши мияни сигнални қайта ишлашга мажбур қилади.
Шунинг учун иш ёки ўқиш вақтида кераксиз билдиришномаларни ўчириб қўйиш ва телефонни кўз олдидан узоқроқ қўйиш фойдали.
Одам қанча вақт диққатини жамлай олади?
Бунинг универсал вақти йўқ.
«Нормал одам айнан дақиқа диққатини жамлай олиши керак» деган қоида мавжуд эмас.
Бу қуйидагиларга боғлиқ:
- вазифанинг мураккаблиги;
- қизиқиш;
- тайёргарлик даражаси;
- уйқу;
- стресс;
- ёш;
- жисмоний ҳолат;
- атроф-муҳит.
Оддий ва қизиқарли вазифани одам узоқ вақт бажара олиши мумкин. Мураккаб ёки зерикарли вазифа эса тезроқ чарчатади.
Шунинг учун диққатни фақат узлуксиз ишлаш вақти билан баҳолаш тўғри эмас.
Диққатни жамлаш ва чарчоқ
Мия узоқ вақт ишлаши мумкин, аммо вақт ўтиши билан иш сифати ўзгаради.
Чарчаганда:
- эътиборни ушлаб туриш;
- янги маълумотни эслаб қолиш;
- хатоларни назорат қилиш;
- чалғитувчиларга қарши туриш;
- қарор қабул қилиш
қийинлашади.
Баъзан одам вазифа устида ўтиришда давом этади, аммо унинг самарадорлиги аллақачон анча пасайган бўлади.
Бундай пайтда қисқа танаффус яна ярим соат ўзини мажбурлаб ишлашдан фойдалироқ бўлиши мумкин.
Уйқу жуда муҳим
Уйқу етишмаслиги диққат, реакция тезлиги ва бошқа ақлий функцияларни ёмонлаштириши мумкин.
Шунинг учун доимий уйқусизлик шароитида диққатни «машқ қилдиришга» уриниш энг яхши йўл эмас.
Аввало чарчоқ, уйқу етишмаслиги, доимий чалғитувчилар ва ортиқча юкламани камайтиришга эътибор бериш керак.
Стресс ҳам диққатга халақит беради
Одам кучли хавотирда бўлса, унинг эътиборининг бир қисми доимо муаммо билан банд бўлади.
Натижада:
асосий вазифа ↔ хавотирли фикрлар
ўртасида рақобат пайдо бўлади.
Ҳиссий зўриқиш қанчалик кучли бўлса, бошқа вазифага тўлиқ эътибор қаратиш шунчалик қийин бўлади.
Шунинг учун баъзан диққатни яхшилаш учун янги «мия стимулятори» излашдан кўра, аввал чалғитувчи фикрлар ва таъсирларни камайтириш фойдалироқ.
Диққатни жамлашни ривожлантириш мумкинми?
Ҳа. Аммо буни алоҳида «мушакни машқ қилиш» деб эмас, диққатни бошқариш кўникмаларини ривожлантириш деб тушуниш тўғриroq.
Оддий одатлар ёрдам беради:
1. Битта вазифа билан ишланг
Бир вақтнинг ўзида ўқиш, хабарларга жавоб бериш ва видео кўришга уринманг.
2. Кераксиз чалғитувчиларни олиб ташланг
Билдиришномаларни ўчиринг ва телефонни кўз олдингиздан узоқроқ қўйинг.
3. Аниқ мақсад белгиланг
«Сайт билан ишлайман» эмас, балки:
«Бугун битта мақола ва унинг мета тавсифини тайёрлайман».
Вазифа қанчалик аниқ бўлса, диққатни унда ушлаб туриш шунчалик осон.
4. Қисқа танаффуслар қилинг
Самарадорлик кескин пасайганини сезсангиз, қисқа танаффус диққатни тиклашга ёрдам бериши мумкин.
5. Фаол ўқинг
Бир неча абзацдан кейин ўзингизга:
«Ҳозир нимани асосий деб билдим?»
деб савол беринг.
Бу мияни матнга шунчаки қарашга эмас, маълумот билан фаол ишлашга мажбур қилади.
Қаҳва диққатни яхшилайдими?
Кофеин вақтинча тетиклик ва диққатни ошириши мумкин.
Аммо бу ёмон диққатнинг сабабини йўқотмайди.
Агар одам доимий равишда кам ухлаётган бўлса, қаҳва фақат чарчоқни вақтинча яшириши мумкин.
Бундан ташқари, кўп кофеин айрим одамларда асабийлик, юрак уришининг тезлашиши ёки хавотирни кучайтириши мумкин.
Шунинг учун қаҳвани диққат муаммосининг тўлиқ ечими эмас, балки тетиклик учун восита деб қараш керак.
Диққат учун махсус БАДлар ва қўшимчалар-чи?
Бундай маҳсулотларга эҳтиёткорлик билан қараш керак.
Рекламада витаминлар, ўсимликлар ёки бошқа моддалар комплекси хотира ва диққатни кескин яхшилаши айтилиши мумкин. Аммо бу унинг самараси исботланган дегани эмас.
Агар одамда нормал овқатланиш бўлса ва маълум бир танқислик бўлмаса, қўшимча витамин қабул қилиш диққатни албатта яхшилайди деб бўлмайди.
Аввало уйқу, юклама, стресс, овқатланиш ва иш шароитига эътибор бериш муҳим.
Қачон муаммога жиддийроқ эътибор бериш керак?
Вақти-вақти билан паришонхотирлик ҳамма одамда бўлади.
Аммо диққат билан боғлиқ муаммолар янгидан пайдо бўлиб, кучайиб, кундалик ҳаётга доимий равишда халақит бера бошласа, айниқса хотира, хулқ-атвор, нутқ ёки бошқа ноодатий белгилар ҳам пайдо бўлса, шифокор билан маслаҳатлашиш керак.
Ҳар қандай диққат пасайиши касаллик дегани эмас. Аммо узоқ давом этадиган ва сезиларли ўзгаришларни фақат ёш ёки чарчоқ билан изоҳлаб қўйиш тўғри эмас.
Асосий хулоса
Диққатни жамлаш — умуман чалғимаслик қобилияти эмас.
Бу:
муҳим нарсани танлаш → эътиборни ушлаб туриш → чалғишни сезиш → вазифага қайтиш қобилиятидир.
Унга уйқу, стресс, жисмоний ҳолат, вазифага қизиқиш ва атроф-муҳит таъсир қилади.
Шунинг учун диққатни яхшилашни БАДлар ёки бошқа қўшимчалардан эмас, оддий нарсалардан бошлаган маъқул:
битта вазифа → камроқ чалғитувчи омиллар → қисқа танаффуслар → етарли дам олиш → диққатни аста-секин машқ қилиш.