Биз шовқинни шаҳар ҳаётининг одатий қисми деб қабул қилишга ўрганиб қолганмиз: дераза ташқарисидаги автомобиллар, қўшниларнинг таъмирлаш ишлари, маиший техника ёки баланд мусиқа.
Аммо шовқин фақат ёқимсиз товуш эмас. Узоқ вақт давомида таъсир қилганда у уйқу, асаб тизими, иш қобилияти ва юрак-қон томир саломатлигига таъсир қилиши мумкин.
Бунда фақат товуш баландлиги эмас, балки таъсир давомийлиги, куннинг вақти, такрорланиши ва шовқиннинг хусусияти ҳам муҳим.
Шовқин даражаси нима?
Товуш баландлиги децибел — дБ билан ўлчанади. Инсон эшитишининг хусусиятларини ҳисобга олиш учун кўпинча дБ(A) кўрсаткичи ишлатилади.
Аммо шовқиннинг хавфини баҳолаш учун битта рақамнинг ўзи етарли эмас.
Масалан, жуда баланд, аммо қисқа товуш билан тун бўйи давом этадиган ўртача шовқиннинг организмга таъсири бир хил эмас.
Шунинг учун шовқинни баҳолашда унинг даражаси билан бирга таъсир давомийлиги ҳам ҳисобга олинади.
Қандай шовқин даражасини хавфсиз деб ҳисоблаш мумкин?
Ҳар қандай вазият учун бир хил бўлган универсал «хавфсиз» шовқин даражаси мавжуд эмас.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти атроф-муҳит шовқинини манбаси ва таъсир давомийлигига қараб баҳолашни тавсия қилади.
Масалан, яхши уйқу сифати учун ЖССТ ётоқхонадаги тунги шовқинни 30 дБ(A) дан паст сақлашни тавсия қилган. Тунги ташқи шовқин учун эса йиллик ўртача кўрсаткич сифатида 40 дБ дан паст даража мақсад қилиб кўрсатилган.
Йўл транспорти шовқини учун ЖССТ ўртача таъсирни 53 дБ Lden дан паст, тунги таъсирни эса 45 дБ Lnight дан паст даражага туширишни тавсия қилади. Бу узоқ муддатли таъсир кўрсаткичлари бўлиб, «53 дБ дан ошса дарҳол зарарли» деган оддий чегара эмас.
Шунинг учун «50 дБ гача хавфсиз, ундан юқориси зарарли» деган оддий қоида вазиятни тўлиқ акс эттирмайди.
Нима учун тунги шовқин айниқса зарарли?
Уйқу вақтида организм тикланиши керак. Шовқин ухлаб қолишга халақит бериши, уйғотиши ёки одам тўлиқ уйғонмаган бўлса ҳам уйқу сифатини бузиши мумкин.
Уйқунинг мунтазам бузилиши вақт ўтиши билан ҳолат, диққат ва иш қобилиятига таъсир қилади.
Шунинг учун кундузи чидаса бўладиган шовқин кечаси жиддий муаммога айланиши мумкин.
ЖССТ атроф-муҳит шовқинининг муҳим оқибатларидан бири сифатида уйқу бузилишини кўрсатади.
Шовқиннинг яширин зарари
Доимий шовқиннинг энг ноқулай жиҳатларидан бири — одам унга қисман кўникиб қолиши мумкин.
Масалан, одам гавжум йўл ёнида яшайди ва вақт ўтиши билан автомобиллар шовқинига эътибор бермай қўяди.
Аммо субъектив безовталикнинг камайиши шовқиннинг организмга таъсири ҳам бутунлай йўқолганини англатмайди.
Сурункали шовқин қуйидагилар билан боғлиқ бўлиши мумкин:
-
уйқунинг бузилиши;
-
асабийлик ва стресс;
-
диққатнинг пасайиши;
-
иш қобилиятининг камайиши;
-
қулоқда шанғиллаш ва эшитиш билан боғлиқ муаммолар;
-
айрим юрак-қон томир касалликлари хавфининг ортиши.
ЖССТ ортиқча атроф-муҳит шовқинини соғлиқ учун хавф омили деб ҳисоблайди ва унинг гипертония ҳамда юрак ишемик касаллиги билан боғлиқлигини қайд этади.
Шовқин ва юрак
Доимий шовқин юрак-қон томир тизимига қандай таъсир қилиши мумкин?
Тахмин қилинаётган жараёнлардан бири қуйидагича:
шовқин → безовталик ва стресс → организмнинг стресс реакцияси → уйқу бузилиши ва бошқа физиологик ўзгаришлар.
Узоқ давом этган таъсир айрим юрак-қон томир муаммолари хавфининг ошишига ҳисса қўшиши мумкин.
Бу ҳар қандай баланд товуш юрак касаллигини келтириб чиқаради дегани эмас. Гап айнан атроф-муҳит шовқинининг узоқ муддатли таъсири ва хавфнинг ошиши ҳақида бормоқда.
Шовқин ва эшитиш
Бу ерда механизм бошқача.
Жуда баланд товуш ички қулоқ тузилмаларига бевосита зарар етказиши мумкин. Хавф товуш баландлиги билан бирга унинг қанча вақт давом этишига ҳам боғлиқ.
Айниқса хавфли манбалар:
-
баланд овоздаги мусиқа ва қулоқчинлар;
-
концертлар ва тунги клублар;
-
шовқинли асбоблар;
-
қурилиш техникаси;
-
ўқ овози ва бошқа кескин товушлар.
Шовқиндан кейин қулоқда шанғиллаш, битиб қолгандек ҳис қилиш ёки эшитиш вақтинча пасайиши кузатилса, бу таъсирни камайтириш ва қулоққа дам бериш кераклигини билдиради.
Ҳар қандай шовқин бир хил зарарли эмас
Қуйидагилар ўртасида фарқ бор:
баландлик — товуш қанчалик кучли;
давомийлик — қанча вақт давом этади;
такрорланиш — қанчалик тез-тез такрорланади;
кун вақти — кундузми ёки кечасими;
товуш хусусияти — доимийми ёки кескин ва узилиб турадими.
Масалан, тунда такрорланиб турадиган зарбалар, кучли бас ёки қурилиш асбоблари шовқини худди шундай ўртача баландликдаги бир текис фон шовқинига қараганда кўпроқ безовта қилиши мумкин.
Шунинг учун фақат «неча децибел?» деган саволга жавоб бериш ҳар доим ҳам етарли эмас.
Уй шароитидаги шовқиндан қандай ҳимояланиш мумкин?
Агар шовқин уй ичида ёки уй яқинида бўлса, аввало унинг таъсирини камайтиришга ҳаракат қилиш керак.
Қуйидагилар ёрдам беради:
-
шовқинли йўл томондаги деразаларни ёпиқ сақлаш;
-
дераза ва эшикларнинг зичлагичларини яхшилаш;
-
тирқишларни бартараф этиш;
-
нисбатан сокин маиший техникадан фойдаланиш;
-
зарур жойларда шовқин изоляциясини яхшилаш;
-
иш жойи ёки ётоқни шовқин манбасидан узоқроққа кўчириш;
-
қулоқчин ва аудио тизимларидаги овоз баландлигини чеклаш.
Кечаси айниқса тинч уйқу шароитини яратиш муҳим.
Беруши ва шовқинни камайтирувчи қулоқчинлар ёрдам берадими?
Ҳа, улар айрим шовқин турларининг таъсирини сезиларли камайтириши мумкин.
Аммо бу универсал ечим эмас.
Беруши қисқа муддатли ёки такрорий шовқинда фойдали. Фаол шовқинни босиш функциясига эга қулоқчинлар эса транспорт ғувиллаши каби айрим доимий фон шовқинларини яхши камайтиради.
Жуда баланд саноат ёки қурилиш шовқинида эса иш шароитига мос танланган махсус эшитиш ҳимояси керак бўлади.
Уйда шовқинни қандай ўлчаш мумкин?
Тахминий баҳолаш учун шовқин ўлчагич ёки смартфондаги махсус иловадан фойдаланиш мумкин.
Аммо телефон профессионал ўлчов асбобининг ўрнини боса олмайди: аниқлик микрофон, дастур ва ўлчаш шароитига боғлиқ.
Агар меъёр бузилганини ҳужжатлаштириш ёки узоқ муддатли шовқин таъсирини аниқ баҳолаш керак бўлса, профессионал ўлчовдан фойдаланиш маъқул.
Асосий хулоса
Шовқинни фақат «баланд — демак зарарли, паст — демак хавфсиз» тамойили билан баҳолаб бўлмайди.
Муҳим омиллар:
даража → давомийлик → кун вақти → такрорланиш → шовқин хусусияти.
Айниқса уйқу вақтида доимий шовқиндан ҳимояланиш ва жуда баланд товушларнинг узоқ муддатли таъсиридан сақланиш муҳим.
Агар шовқин мунтазам равишда уйқуга халақит берса, доимий асабийлик келтириб чиқарса ёки қулоқда шанғиллаш ва эшитиш пасайиши билан кечса, буни эътиборсиз қолдирмаслик керак.