Баъзан одам иш ёки ўқишни тиниқ фикр билан бошлайди: фикрлаш осон, диққат яхши, вазифалар тез бажарилади. Аммо бир неча соатдан кейин вазият ўзгаради. Диққатни жамлаш қийинлашади, оддий қарорлар ҳам кўпроқ вақт талаб қилади, одам чалғишни хоҳлайди, ўқиган нарсасини эса қайта-қайта ўқишга тўғри келади.
Биз деярли ҳаракат қилмаган бўлсак, нега бундай бўлади?
Ақлий меҳнат ҳақиқатан ҳам ақлий, яъни когнитив чарчоқни келтириб чиқариши мумкин. Бундай ҳолатда узоқ вақт давомида диққатни сақлаш ва мураккаб ақлий вазифаларни бажариш қийинлашади.
Ақлий чарчоқ нима?
Ақлий чарчоқ — узоқ ёки кучли ақлий меҳнатдан кейин аввалги даражадаги диққат ва ақлий зўриқишни сақлаш қийинлашадиган ҳолат.
У қуйидагича намоён бўлиши мумкин:
-
диққатни жамлаш қийинлашади;
-
фикрлар тарқоқ бўлиб қолади;
-
иш тезлиги пасаяди;
-
бир хил матнни бир неча марта ўқишга тўғри келади;
-
майда хатолар кўпаяди;
-
қарор қабул қилиш қийинлашади;
-
оддийроқ ишга чалғигиси келади;
-
ишни давом эттириш истаги камаяди.
Муҳими, чарчоқ мия «ишламай қолди» ёки «эскирди» дегани эмас.
Бу кўпроқ узоқ вақт давомида ақлий зўриқишни бир хил даражада ушлаб туриш қобилиятининг вақтинча пасайишидир.
Нима учун аввал иш осон, кейин эса қийинлашади?
Оддий вазиятни тасаввур қилинг.
Сиз мураккаб материални ўқишни бошладингиз. Дастлабки 30–40 дақиқада диққат яхши сақланади. Кейин кўз сатрлар бўйлаб юраётганини, лекин мазмун ёмонроқ эслаб қолаётганингизни сезасиз.
Яна бироз вақт ўтгач, телефонни текшириш, янгиликларни кўриш ёки шунчаки ўрнингиздан туриш истаги пайдо бўлади.
Бу ҳар доим ҳам ироданинг заифлигини англатмайди.
Узоқ давом этадиган ақлий меҳнат вақтида мия диққатни сақлаши, керакли маълумотни ажратиши, чалғитувчи таъсирларни бостириши, ишчи хотирада маълумотни ушлаб туриши ва қарорлар қабул қилиши керак.
Вазифа қанча узоқ давом этса, диққатни бир хил даражада сақлаш шунча қийинлашади.
Шунинг учун ўзингизни шунчаки «янада кўпроқ мажбурлаш» ҳар доим ҳам яхши ечим эмас.
Баъзан организмга ҳақиқатан ҳам танаффус керак бўлади.
Нима учун ақлий меҳнатдан кейин дам олиш истаги пайдо бўлади?
Дам олиш вақтида мия бутунлай «ўчиб қолмайди». Аммо фаолият турини ўзгартириш узлуксиз ақлий юкламани камайтиришга ёрдам беради.
Масалан, компьютер олдида бир неча соат ишлагандан кейин дарҳол бошқа ақлий вазифага ўтиш шарт эмас. Ўрнидан туриш, бироз юриш, оддий уй ишини бажариш, узоққа қараш ёки бир муддат экрансиз қолиш мумкин.
Бундай танаффус бир ахборот юкламасидан бошқасига ўтишдан фарқ қилади.
Агар одам икки соат ишлагандан кейин ўн дақиқага ижтимоий тармоқларни очса, у гўёки дам олаётгандек бўлади. Аммо аслида янги ахборотни қабул қилишда ва диққатни қайта-қайта алмаштиришда давом этади.
Шунинг учун мия учун дам олиш ҳар доим ҳам кўнгилочар машғулот дегани эмас.
Баъзан энг яхши дам олиш — ҳеч нарсани идрок этиш ёки ҳал қилиш зарурати бўлмаган ҳолатдир.
Уйқу: нима учун биргина ёмон тун ҳам таъсир қилиши мумкин?
Ақлий иш қобилиятининг пасайишига олиб келадиган муҳим сабаблардан бири — уйқу етишмаслигидир.
Уйқу нафақат жисмоний тикланиш учун керак. У диққат, хотира ва бошқа когнитив функциялар билан ҳам боғлиқ.
Агар одам мунтазам равишда етарлича ухламаса, диққатни сақлаш, маълумотни эслаб қолиш ва тез қарор қабул қилиш қийинлашиши мумкин.
Шунинг учун «бугун бошим умуман ишламаяпти» деган ҳолат баъзан кофе ёки витаминлар етишмаслиги билан эмас, организм етарлича ухламагани билан боғлиқ бўлади.
Бунда нафақат уйқу давомийлиги, балки унинг мунтазамлиги ва сифати ҳам муҳим.
Ҳаракат мия фаолиятига ёрдам беради
Бир қарашда бу ғалати туюлиши мумкин: агар одам ақлий меҳнатдан чарчаган бўлса, нега унга ҳаракат қилиш тавсия этилади?
Чунки мия бутун организмдан алоҳида ишламайди.
Жисмоний фаоллик юрак-қон томир тизими, моддалар алмашинуви, кайфият, уйқу ва когнитив саломатлик билан боғлиқ.
Жисмоний фаоллик фақат спорт дегани эмас.
Пиёда юриш, уй юмушлари, боғда ишлаш, зинадан чиқиш ва бошқа ҳаракатлар ҳам муҳим.
Шунинг учун бир неча соат ўтириб ишлагандан кейин вазифани зўрлаб давом эттиришдан кўра, бироз юриш ёки ҳаракат қилиш фойдалироқ бўлиши мумкин.
Доимий чалғиш нима учун халақит беради?
Замонавий инсон учун муаммо фақат ишнинг давомийлигида эмас, балки диққатнинг доимий равишда бўлинишидадир.
Телефон ёнингизда турибди.
Хабар келди.
Уни очасиз.
Кейин яна биттасини кўрасиз.
Сўнг мақола ёки ҳужжатга қайтасиз ва қаерда тўхтаганингизни эслашга ҳаракат қиласиз.
Бундай алмашишларнинг ҳар бири қисқа бўлиши мумкин, аммо бир иш куни давомида улар жуда кўпайиб кетади.
Натижада одам компьютер олдида беш соат ўтириши мумкин, лекин бу беш соатнинг ҳаммасида тўлиқ диққат билан ишламаган бўлади.
Шунинг учун ақлий иш қобилияти учун фақат вазифага сарфланган вақт эмас, диққатнинг сифати ҳам муҳим.
Мияга ҳам иш режимини алмаштириш керак
Қуйидаги икки фикр ўртасида катта фарқ бор:
«Мен саккиз соат танаффуссиз ишлашим керак».
ва
«Мен кун давомида бир неча марта диққат билан ишлайман ва ақлий юкламалар орасида диққатимни тиклашга имкон бераман».
Иккинчи ёндашув узоқ вақт давомида диққатни сақлашнинг инсон имкониятларига кўпроқ мос келади.
Иш вақтининг давомийлиги ҳамма учун бир хил бўлиши шарт эмас.
Кимдир 25–30 дақиқа ишлашни қулай деб билади, бошқаси эса 45–60 дақиқа ишлаши мумкин.
Муҳими — иш сифати барқарор пасая бошлаган пайтни сезишни ўрганиш.
Кофе ҳақида нима дейиш мумкин?
Кофе вақтинча тетикликни ошириши ва уйқучанлик ҳиссини камайтириши мумкин.
Аммо кофеин уйқунинг ўрнини боса олмайди.
Агар одам доимо уйқусиз юрса, буни кофе билан қоплаш муаммо ҳал бўлгандек таассурот яратиши мумкин. Асл сабаб эса сақланиб қолади.
Бундан ташқари, айрим одамларда кофеин кейинги уйқуга халақит бериши мумкин.
Натижада қуйидаги доира пайдо бўлади:
уйқу етишмаслиги → уйқучанлик → кофе → уйқу қийинлашиши → янада кўпроқ уйқусизлик.
Шунинг учун «мия яхшироқ ишлаши учун нима ичсам бўлади?» деган саволдан олдин бошқа саволни бериш маъқул:
«Бугун менинг иш қобилиятим нима сабабдан пасайди?»
Мия учун витаминлар ичиш керакми?
Ҳар доим ҳам эмас.
Узоқ ақлий меҳнатдан кейинги чарчоқнинг ўзи витамин ёки бошқа моддалар етишмаслигини исботламайди.
Иш қобилиятининг пасайишига турли сабаблар бўлиши мумкин:
-
уйқу етишмаслиги;
-
узоқ вақт танаффуссиз ишлаш;
-
ҳаракатнинг камлиги;
-
стресс;
-
ортиқча ахборот;
-
тартибсиз овқатланиш;
-
суюқлик етишмаслиги;
-
касаллик ёки организмдаги бошқа ҳолатлар.
Шунинг учун «мия чарчади — демак, унга витамин керак» деган фикр жуда соддалаштирилган.
Бош ишламаётгандек бўлса, нима қилиш керак?
Бир неча соат ақлий ишлагандан кейин диққат сезиларли пасайса, оддий алгоритмдан бошлаш мумкин.
1. Тўхтанг
Ўзингизни зўрлаб ишлашни давом эттириш шарт эмас.
2. Ўрнингиздан туринг ва ҳаракат қилинг
Бир неча дақиқа юриш экран қаршисида яна бир неча дақиқа қимирламай ўтиришдан фойдалироқ бўлиши мумкин.
3. Ахборот шовқинини камайтиринг
Танаффусни чексиз янгиликлар лентасига айлантирманг.
4. Уйқуни баҳоланг
Агар бир неча кундан бери кам ухлаётган бўлсангиз, иш қобилиятининг пасайишига асосий сабаб уйқу бўлиши мумкин.
5. Оддий нарсаларни текширинг
Охирги марта қачон овқатландингиз? Етарлича сув ичдингизми? Хона жуда иссиқ ёки дим эмасми? Узоқ вақт ҳаракатсиз ўтириб қолмадингизми?
6. Битта вазифага қайтинг
Танаффусдан кейин бирданига ўнта ишни очманг. Битта вазифани танланг ва яна унга эътибор қаратинг.
Қачон оддий чарчоқ деб қараш мумкин эмас?
Узоқ ишлагандан кейин вақти-вақти билан чарчаш одатий ҳолат.
Аммо кучли чарчоқ доимий бўлиб қолса, яқинда пайдо бўлса, кучайса ёки бошқа белгилар билан бирга кузатилса, ҳаммасини автоматик равишда «мия чарчоғи» деб тушунтириш керак эмас.
Бунинг сабаби нафақат кун тартиби, балки организм ҳолати билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.
Агар иш қобилиятининг пасайиши кучли уйқучанлик, хотира билан боғлиқ муаммолар, ноодатий ҳолсизлик, нафас қисиши, бош айланиши, доимий бош оғриғи ёки бошқа янги белгилар билан бирга кузатилса, шифокорга мурожаат қилиш керак.
Энг муҳим хулоса
Мия доимо бир хил унумдорлик билан ишлаши керак бўлган машина эмас.
Узоқ ақлий юкламадан кейин диққатни ва ақлий зўриқишни бир хил даражада ушлаб туриш қобилияти пасайиши мумкин.
Шунинг учун ақлий иш қобилиятини қўллаб-қувватлаш «мия учун таблетка» излашдан эмас, балки асосий шароитлардан бошланади:
уйқу → ҳаракат → тўғри овқатланиш ва етарли сув → иш юкламасини оқилона ташкил қилиш → танаффуслар → ортиқча чалғитувчиларни камайтириш.
Шундан кейингина доимий чарчоқнинг бошқа сабабларини излаш маъқул.
Кейинги мақолада диққатни жамлаш нима учун қийинлашиши ва концентрацияни пасайтирадиган асосий сабаблар ҳақида гаплашамиз.