Хотира учун қўшимчалар: қачон керак бўлиши мумкин, қачон эса муаммо бошқа жойда

Нега «хотира учун бирор нарса» топишни хоҳлаймиз?

Одам исмлар, сўзлар ёки нима учун хонага кирганини тез-тез унутаётганини сезса, оддий ечим излаши табиий.

Айниқса витаминлар ва қўшимчалар кўп реклама қилинади: омега-3, магний, B гуруҳи витаминлари, D витамини, холин, гинкго ва «мия учун» турли комплекслар.

Аммо бу ерда икки хил вазиятни ажратиш керак:

қўшимча организмдаги етишмовчиликни бартараф этади
ва
одамда етишмовчилик бўлмаса ҳам, хотирани яхшилаш умидида қўшимча қабул қилинади.

Бу иккиси бир хил эмас.

Қачон қўшимча ҳақиқатан фойдали бўлиши мумкин?

Агар организмда муайян модда етишмаса, уни тўлдириш муҳим бўлиши мумкин.

Масалан, B12 витамини кучли етишмаганда асаб тизими билан боғлиқ муаммолар ва хотира ўзгаришлари пайдо бўлиши мумкин. Темир етишмовчилигида эса ҳолсизлик, чарчоқ ва диққатни жамлаш қийинлашиши кузатилиши мумкин.

Бундай вазиятда мақсад мияни «кучайтириш» эмас, балки аниқ сабабни бартараф этиш.

Худди шу нарса олдинги мақолаларда кўриб чиқилган магний, D витамини, фолат, йод ва бошқа озиқ моддаларга ҳам тегишли.

Шунинг учун етишмовчиликдан шубҳа бўлса, ўн хил қўшимчани сотиб олишдан кўра, аввало сабабни аниқлаш маъқул.

Агар етишмовчилик бўлмаса-чи?

Бу ерда вазият бошқача.

Организмга витамин ва минераллар керак. Аммо уларнинг миқдорини эҳтиёждан ошириш мия автоматик равишда яхшироқ ишлайди дегани эмас.

Когнитив фаолият учун қўшимчалар бўйича тадқиқотлар витаминларни хотирани универсал тарзда яхшиловчи восита деб ҳисоблашга етарли асос бермайди.

Масалан, катта ёшдаги одамларда B гуруҳи витаминлари, омега-3 ва бошқа айрим қўшимчалар умумий когнитив фаолиятни ишончли яхшилагани кўрсатилмаган.

Муҳим тамойил:

етишмовчиликни бартараф этиш — фойдали; эҳтиёждан ортиқ қабул қилиш — автоматик равишда фойдалироқ эмас.

Омега-3-чи?

Омега-3 ҳақида 25-мақолада батафсил гаплашган эдик.

Балиқ ва омега-3 сақловчи маҳсулотлар соғлом овқатланишнинг бир қисми бўлиши мумкин. Аммо балиқ ёғи капсуласи хотирани албатта яхшилайди дегани эмас.

Омега-3 қўшимчалари когнитив муаммоларни даволаши ёки Альцгеймер касаллигининг олдини олиши ҳақида ишончли далиллар етарли эмас.

Шунинг учун омега-3 ни аввало тўғри овқатланишнинг бир қисми сифатида кўриш маъқул.

Гинкго-чи? Ахир уни айнан мия учун сотишади-ку

Гинкго билоба — хотира ва «мия саломатлиги» учун энг кўп реклама қилинадиган ўсимлик қўшимчаларидан биридир.

Аммо реклама ва тадқиқот натижалари бир хил нарса эмас.

3000 дан ортиқ ёши катта одамлар қатнашган катта тадқиқотда гинкго деменция ёки Альцгеймер касаллиги ривожланиши хавфини камайтирмаган. Соғлом ёши катта одамларда когнитив пасайишни секинлаштириши ҳам исботланмаган.

Бундан ташқари, гинкго айрим дорилар билан ўзаро таъсир қилиши ва қон ивишини камайтирувчи дориларни қабул қиладиган одамларда қон кетиш хавфини ошириши мумкин.

Шунинг учун «табиий» дегани «мутлақо хавфсиз ва самарали» дегани эмас.

Баъзан муаммо умуман витаминларда эмас

Бу мақоланинг энг муҳим қисми.

Одам:

«Хотирами ёмонлашди»,

деб ўйлайди ва дарҳол витамин қидиради.

Аммо сабаб қуйидагилардан бири бўлиши мумкин:

• уйқу етишмаслиги;

• сурункали чарчоқ;

• ҳаддан ташқари ақлий ёки жисмоний юклама;

• стресс;

• жисмоний фаолликнинг камлиги;

• бир хил овқатланиш;

• айрим дорилар;

• спиртли ичимликларни истеъмол қилиш;

• қалқонсимон без фаолиятининг бузилиши;

• камқонлик ёки айрим озиқ моддалар етишмовчилиги;

• руҳий ҳолатдаги айрим ўзгаришлар;

• мия ёки қон томирларга таъсир қиладиган касалликлар.

Шунинг учун баъзан одамга янги препарат эмас, яхши уйқу, тикланиш, ҳаракат, овқатланишни ўзгартириш ёки текширув керак бўлади.

Қўшимча керакми-йўқми қандай тушуниш мумкин?

Оддий тартибдан фойдаланиш мумкин.

1-қадам. Муаммонинг ўзига қаранг

Айнан нима ўзгарди?

Баъзан исм ёки сўзлар эсдан чиқяптими?

Ёки одатий ишларни бажариш, таниш жойларда йўл топиш, қарор қабул қилиш қийинлашдими?

Бу икки хил вазият.

2-қадам. Ҳаёт тарзини баҳоланг

Қўшимча излашдан олдин қуйидагиларни текшириш фойдали:

• уйқу етарлими;

• мунтазам ҳаракат борми;

• юклама ҳаддан ташқари эмасми;

• овқатланиш хилма-хилми;

• дам олиш ва тикланишга вақт етарлими.

Баъзан муаммонинг энг эҳтимолий сабаби айнан шу ерда бўлади.

3-қадам. Етишмовчилик эҳтимолини кўриб чиқинг

Агар овқатланиш чекланган бўлса ёки етишмовчиликка хос белгилар пайдо бўлса, шифокор билан маслаҳатлашиш маъқул.

Текширувлар айнан нимани тузатиш кераклигини аниқлашга ёрдам беради.

4-қадам. Шундан кейин қўшимча ҳақида қарор қилинг

Агар етишмовчилик тасдиқланса ёки шифокор қўшимчани мақсадга мувофиқ деб топса, уни қабул қилишнинг аниқ сабаби бўлади.

Бу бир вақтнинг ўзида магний, B12, омега-3, D витамини, рух, гинкго ва бошқа кўплаб қўшимчаларни «мия учун» қабул қилишдан анча оқилона.

Нега «хотира учун» комплекс ҳар доим ҳам яхши танлов эмас?

Қутида узун рўйхат бўлиши мумкин:

«Хотира учун. Мия учун. Диққат учун. Энергия учун».

Аммо капсулада кўп моддалар борлиги унинг самарали эканини исботламайди.

Айрим моддалар одамга умуман керак бўлмаслиги мумкин. Баъзи моддалар эса катта дозада ножўя таъсир қилиши мумкин.

Қўшимчалар дорилар билан ўзаро таъсир қилиши ҳам мумкин. Шунинг учун қўшимчани фақат рецептсиз сотилгани учун хавфсиз деб ҳисоблаш тўғри эмас.

Қачон қўшимча эмас, шифокор керак?

Агар хотирадаги ўзгаришлар доимий бўлиб қолса ёки аста-секин кучайса, қўшимчалар билан чексиз тажриба қилиш керак эмас.

Айниқса қуйидагилар пайдо бўлса, тиббий баҳолаш муҳим:

• бир хил саволларни қайта-қайта бериш;

• таниш жойларда йўналишни йўқотиш;

• одатий ишларни бажаришда қийинчилик;

• пул ёки дориларни бошқаришда муаммолар;

• нутқда сезиларли ўзгаришлар;

• хулқ-атворда яққол ўзгаришлар;

• мустақилликнинг аста-секин камайиши.

Тўсатдан онг чалкашиши, нутқнинг бузилиши, тананинг бир томонида кучсизлик ёки увишиш, кўриш ёки мувозанатнинг кескин бузилиши эса шошилинч тиббий ёрдамни талаб қилади.

Хотирани қўллаб-қувватлаш учун аслида нима қилиш керак?

Агар аниқ етишмовчилик бўлмаса, қўшимчалардан бошлаш шарт эмас.

Асосий эътибор:

• етарли уйқу;

• мунтазам ҳаракат;

• хилма-хил овқатланиш;

• етарли суюқлик;

• ақлий фаоллик;

• мулоқот;

• юклама ва тикланишни навбатлаштириш;

• касалликлар ва хавф омилларини назорат қилишга қаратилиши мумкин.

Шунинг учун ушбу туркумнинг кейинги мақолалари капсулалар ҳақида эмас, кун давомида ақлий иш қобилиятини қандай сақлаш ҳақида бўлади.

Асосий хулоса

Қўшимчалар аниқ муаммони ҳал қилганда — масалан, маълум бир модданинг етишмовчилиги бўлса — ўринли бўлиши мумкин.

Аммо етишмовчилик бўлмаса, навбатдаги капсула хотирани автоматик равишда яхшилайди деб кутиш учун асос етарли эмас.

Шунинг учун энг яхши савол:

«Хотира учун нима ичсам бўлади?» эмас,

балки:

«Нега хотира ёки диққат ёмонлашди ва нимани ўзгартириш мумкин?»

Баъзан жавоб ҳақиқатан ҳам озиқ моддасида бўлади. Аммо кўпинча сабаб уйқу, юклама, тикланиш, ҳаёт тарзи ёки соғлиқ ҳолатида бўлиши мумкин.