Одам чарчоқ, уйқучанлик ёки диққат пасайишини сезса, кўпинча уйқу, кофе ёки овқатланиш ҳақида ўйлайди. Сув ҳақида эса камроқ эслайди.
Аслида суюқлик организмнинг, жумладан миянинг нормал ишлаши учун зарур.
Сезиларли сувсизланиш жисмоний ҳолат ва иш қобилиятини ёмонлаштириши мумкин. Тадқиқотларда сувсизланиш айрим ҳолларда диққат, ижро функциялари ва бошқа когнитив кўрсаткичлар билан боғлиқ ўзгаришлар келтириб чиқариши мумкинлиги кўрсатилган. Аммо енгил сувсизланиш бўйича натижалар бир хил эмас.
Шунинг учун тўғри савол:
«Мияни яхшилаш учун қанча сув ичиш керак?»
эмас, балки:
«Суюқлик етишмаслигига йўл қўймаслик ва ортиқча ичмаслик учун нима қилиш керак?»
Нима учун сув мия учун муҳим?
Инсон организмида сув катта улушни ташкил қилади.
Суюқлик қон айланиши, тана ҳароратини бошқариш, ҳужайралар иши ва бошқа кўплаб жараёнлар учун зарур.
Мия организм ҳолатидаги ўзгаришларга сезгир. Шунинг учун сезиларли суюқлик йўқотилиши фақат жисмоний ҳолатга эмас, айрим ақлий вазифаларни бажариш қобилиятига ҳам таъсир қилиши мумкин.
Сувсизланганда қуйидагилар кузатилиши мумкин:
-
чанқоқ;
-
оғиз қуриши;
-
ҳолсизлик;
-
чарчоқ;
-
бош оғриғи;
-
бош айланиши;
-
умумий ҳолатнинг ёмонлашиши.
Катта ёшдаги одамларда сувсизланиш хавфи юқорироқ бўлиши мумкин ва тадқиқотлар унинг саломатлик учун салбий оқибатлар билан боғлиқлигини кўрсатади.
Сувсизланиш диққатга халақит бериши мумкинми?
Айрим тадқиқотларда — ҳа.
Тизимли шарҳларда суюқлик етишмаслиги диққат, ишчи хотира ва айрим ижро функцияларига таъсир қилиши мумкинлиги кўрсатилган. Аммо тадқиқотлар натижаси бир хил эмас.
Бошқа мета-таҳлилда сувсизланиш когнитив кўрсаткичларни бироз ёмонлаштириши, айниқса диққат ва ижро функциялари билан боғлиқ вазифаларда таъсир сезилиши мумкинлиги аниқланган.
Демак:
ҳар қандай кичик суюқлик етишмаслиги хотирани дарҳол ёмонлаштиради, деб бўлмайди.
Аммо сезиларли сувсизланишни эътиборсиз қолдириш ҳам тўғри эмас.
Бироз чанқоқ сезилса-чи?
Бу масала оддий эмас.
Чанқоқ организмнинг суюқликка эҳтиёжи ҳақидаги сигналларидан бири. Аммо ёш ўтган сари баъзи одамларда чанқоқ ҳисси аввалгидек ишончли бўлмаслиги мумкин.
Шунинг учун одам, айниқса иш билан банд бўлса, иссиқда ёки жисмоний фаолликда бўлса, ичишни унутиши мумкин.
60 ёшдан кейин кун давомида суюқлик ичишни одатга айлантириш шу сабабли фойдали.
Қанча сув ичиш керак?
Бу саволга ҳаммага бир хил рақам бериш қийин.
Суюқликка эҳтиёж қуйидагиларга боғлиқ:
-
ҳаво ҳарорати;
-
жисмоний фаоллик;
-
овқатланиш;
-
тана вазни;
-
соғлиқ ҳолати;
-
қабул қилинаётган дорилар;
-
терлаш;
-
сув мувозанатига таъсир қилувчи касалликлар.
Бундан ташқари, суюқлик фақат оддий сувдан келмайди. Бошқа ичимликлар ва овқат таркибидаги сув ҳам ҳисобга киради.
Шунинг учун «ҳар бир одам кунига аниқ икки литр тоза сув ичиши шарт» деган қоида ҳаддан ташқари содда.
Асосий мақсад — организмда нормал сув мувозанатини сақлаш.
Иссиқда нима учун эҳтиёт бўлиш керак?
Иссиқ ҳавода одам тер орқали кўпроқ суюқлик йўқотади.
Агар бир вақтнинг ўзида кўп ҳаракат қилинса, боғда ишланса, жисмоний меҳнат қилинса ёки қуёшда узоқ қолинса, суюқликка эҳтиёж яна ошади.
Шундай шароитда ичиш етарли бўлмаса, чанқоқдан ташқари кучли ҳолсизлик, бош айланиши ва юкламани ёмон кўтариш пайдо бўлиши мумкин.
Шунинг учун иссиқ ҳавода суюқликни олдиндан тайёрлаб қўйиш ва кучли ҳолсизлик пайдо бўлишини кутмаслик маъқул.
Жисмоний меҳнат пайтида нима бўлади?
Жисмоний юкламада организм қизийди ва совиш учун терлайди.
Ҳарорат қанча баланд ва юклама қанча жадал бўлса, суюқлик йўқотилиши шунча кўп бўлиши мумкин.
Йўқотилган суюқлик ўрни тўлдирилмаса, сувсизланиш юзага келади.
Аммо ҳар қандай жисмоний ишдан кейин жуда кўп сув ичиш ҳам шарт эмас.
Узоқ ва жуда жадал юкламада, айниқса иссиқда, фақат суюқлик эмас, электролитлар ҳам аҳамиятли бўлиши мумкин. Оддий кундалик фаолиятда эса кўпчиликка махсус спорт ичимликлари керак эмас.
Сув мия учун «стимулятор» эмас
«Фикрлаш қийинлашса, бир стакан сув ичинг — мия дарҳол яхшироқ ишлайди» деган маслаҳатни учратиш мумкин.
Бу жуда соддалаштирилган фикр.
Агар одамда ҳақиқатан ҳам суюқлик етишмаса, суюқликни тўлдириш ҳолатни яхшилаши мумкин.
Аммо организм нормал гидратацияланган бўлса, қўшимча сув мияни янада кучли «процессор»га айлантирмайди.
Тадқиқотлар ҳам гидратация ва когнитив функциялар ўртасидаги муносабат оддий «қанча кўп сув — шунча яхши хотира» формуласи эмаслигини кўрсатади.
Шунинг учун нормал сув мувозанати ичиладиган сувнинг максимал миқдоридан муҳимроқ.
Кўп сув ичиш ҳам мумкинми?
Ҳа.
Қисқа вақтда жуда кўп сув ичиш қондаги натрий миқдорининг хавфли даражада пасайиши — гипонатриемияга олиб келиши мумкин.
Шунинг учун «қанча кўп бўлса, шунча яхши» тамойили бу ерда ишламайди.
Юрак, буйрак касалликлари ёки суюқликни чеклаш бўйича шифокор тавсияси бор одамлар айниқса эҳтиёт бўлиши керак.
Бундай ҳолатда интернетдаги умумий маслаҳатлардан кўра шифокорнинг шахсий тавсияси муҳим.
Кун давомида етарли суюқлик ичаётганингизни қандай билиш мумкин?
Доим миллилитр ҳисоблаш шарт эмас.
Қуйидаги ҳолатларга эътибор бериш мумкин:
-
кучли чанқоқ пайдо бўладими;
-
сийдик одатдагидан анча тўқ рангда бўладими;
-
оғизда кучли қуруқлик сезиладими;
-
ғайриоддий ҳолсизлик ёки бош айланиши борми;
-
бугун кўп терладингизми;
-
узоқ иш пайтида ичишни унутиб қўйяпсизми.
Бироқ сийдик ранги гидратацияни аниқ баҳолайдиган мустақил тест эмас. Унга овқат, дорилар, витаминлар ва бошқа омиллар ҳам таъсир қилиши мумкин.
Шунинг учун умумий ҳолатга қараш маъқул.
Ичишни одатга қандай айлантириш мумкин?
Агар одам тез-тез ичишни унутса, буни мураккаблаштириш шарт эмас.
Масалан:
эрталаб → овқат билан суюқлик → кун давомида ичиш → иссиқ ва юкламада қўшимча суюқлик.
Иш жойида сув бўлиши ҳам эслатма вазифасини бажаради.
Компьютер олдида узоқ ишлайдиган одам столда сув турса, танаффус қилиш ва суюқлик ичишни осонроқ эслайди.
Аммо эҳтиёжсиз равишда ўзингизни доимий ичишга мажбурлаш шарт эмас.
60 ёшдан кейин айниқса муҳим
Ёш ўтган сари нормал сув мувозанатини сақлаш муҳимроқ бўлиши мумкин.
Тизимли шарҳлар катта ёшдаги одамларда суюқлик етишмаслиги анча кенг тарқалган бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Аниқ кўрсаткичлар тадқиқотга қараб фарқ қилади.
Сабаблар турлича:
-
чанқоқни камроқ ҳис қилиш;
-
ичишни унутиш;
-
тез-тез ҳожатга чиқишдан қўрқиш;
-
шишишдан қўрқиб суюқликни чеклаш;
-
дорилар;
-
сув мувозанатига таъсир қилувчи касалликлар.
Шунинг учун катта ёшдаги одам одатдагидан анча кам ичиб қўйса ва ҳолсизлик ёки бош айланиши пайдо бўлса, шифокор билан маслаҳатлашиш керак.
Қачон муаммо фақат сувда эмас?
Ҳар қандай ҳолсизлик ёки бош оғриғи сувсизланиш дегани эмас.
Бундай белгиларнинг сабаблари кўп бўлиши мумкин.
Агар ҳолат кучли бўлса, такрорланса ёки онг чалкашиши, ҳушдан кетиш, кучли ҳолсизлик, юқори ҳарорат, қусиш, ич кетиши ёки бошқа хавфли белгилар билан бирга келса, муаммони фақат кўпроқ сув ичиш билан ҳал қилишга уринмаслик керак.
Бундай вазиятда тиббий баҳолаш зарур.
Асосий хулоса
Сув организм ва миянинг нормал ишлаши учун зарур.
Сезиларли сувсизланиш ҳолсизликни ва айрим когнитив функцияларни, айниқса диққат ва ижро жараёнларини ёмонлаштириши мумкин. Аммо енгил сувсизланиш бўйича тадқиқотлар натижалари бир хил эмас.
Амалий тамойил оддий:
суюқлик етишмаслигига йўл қўймаслик, лекин ўзингизни ортиқча сув ичишга мажбур қилмаслик.
Иссиқда, жисмоний меҳнатда ва кўп терлаганда суюқликка эҳтиёж ошади.
Агар шифокор касаллик сабабли суюқликни чеклашни тавсия қилган бўлса, айнан шу шахсий тавсияга амал қилиш керак.
Мия учун рекорд даражада кўп сув эмас, организмда нормал сув мувозанати муҳим.