Муаммо: бир неча кеча етарлича ухламаган одам шунчаки чарчаганини сезиши мумкин. Шу билан бирга, диққатни жамлаш, маълумотни эслаб қолиш ва ишни охирига етказиш ҳам қийинлашади.
Вазифа: уйқу етишмаслиги нима учун ақлий меҳнат қобилиятига таъсир қилишини ва кун давомида нималар ўзгаришини тушуниш.
Уйқу етишмаслиги фақат уйқучанлик эмас
Уйқу етишмаслигининг энг сезиларли белгиси — уйқу келиши. Аммо етарли ухламаслик диққат фаолиятига ҳам таъсир қилади.
Одамга бир вазифага узоқ вақт диққатни қаратиш қийинлашади. У тез-тез чалғиши, маълумотни секинроқ қайта ишлаши ва одатда қийинчиликсиз бажарадиган ишларида ҳам хато қилиши мумкин.
Бунда одам ўз иш қобилияти қанчалик пасайганини ҳар доим ҳам сезмайди.
Нега диққатни жамлаш қийинлашади?
Мураккаб ақлий иш учун шунчаки уйғоқ бўлиш етарли эмас. Барқарор диққатни сақлаш, вазифанинг бир нечта қисмини ёдда тутиш ва керак бўлганда улар ўртасида алмашиш керак.
Уйқу етишмаслиги бундай ҳолатни узоқ сақлашни қийинлаштиради.
Масалан, одам бир бет матнни ўқийди, аммо унинг мазмунини яхши эслаб қолмаганини сезади. Ёки ҳисоб-китоб, ҳужжатлар билан ишлаш ёки йўриқнома бўйича бирор иш бажаришда аввал қилган ишларини қайта-қайта текшираверади.
Бу ҳар доим хотира муаммоси дегани эмас. Баъзан асосий сабаб — диққат пасайгани учун маълумот бошиданоқ етарлича яхши қабул қилинмаганидир.
Нега қаҳва муаммони ҳар доим ҳам ҳал қилмайди?
Кофеин вақтинча тетикликни ошириши ва уйқучанликни камайтириши мумкин. Аммо у уйқунинг ўрнини боса олмайди.
Уйқу етишмаслигини мунтазам равишда қаҳва билан қоплашга уриниш одамга ўзини тетикроқ ҳис қилдириши мумкин, лекин организмнинг тўлиқ тикланишини таъминламайди.
Бундан ташқари, кеч ичилган кофеин ухлашни қийинлаштириши ва натижада уйқу етишмаслигини янада кучайтириши мумкин.
Шунинг учун қаҳвани уйқуга бўлган эҳтиёжни доимий равишда «бекор қиладиган» восита сифатида эмас, оддий ичимлик сифатида кўриш маъқул.
Ёмон ухланган кечадан кейин нима қилиш керак?
Агар бир кеча уйқу ёмон бўлган бўлса, барча ишларни бекор қилиш шарт эмас. Аммо шу куни иш қобилияти пасайиши мумкинлигини ҳисобга олиш керак.
Қуйидагилар ёрдам беради:
-
зарурат бўлмаса, ўзингизни мураккаб вазифалар билан ортиқча юкламаслик;
-
диққат сезиларли пасайса, қисқа танаффус қилиш;
-
чарчоқни чексиз қаҳва билан қоплашга уринмаслик;
-
кечқурун яхши ухлаш учун шароит яратиш;
-
бир кечалик ёмон уйқуни кейинги бир неча кечага ҳам чўзиб юбормаслик.
Агар уйқу етишмаслиги мунтазам такрорланса, масала энди фақат бир ёмон кечада эмас. Уйқу тартибига ва етарлича ухлашга халақит бераётган сабабларга эътибор қаратиш керак.
Қачон уйқуга жиддийроқ эътибор бериш керак?
Агар одам мунтазам равишда етарлича ухламаса, кундузи доим уйқуси келаверса ёки эрталаб дам олмагандек уйғонса, бунинг сабабини аниқлаш керак.
Уйқу муаммолари узоқ давом этса, кундалик ҳаётга сезиларли халақит берса ёки кучли кундузги уйқучанлик билан кечса, шифокор билан маслаҳатлашиш маъқул.
Асосий хулоса
Уйқу етишмаслиги нафақат кайфият ва чарчоқ ҳиссига таъсир қилади. У диққатнинг барқарорлигини, маълумотни қайта ишлаш тезлигини ва ақлий иш сифатини пасайтириши мумкин.
Яхши уйқу — ҳашамат ёки йўқотилган иш вақти эмас. Бу миянинг кейинги куни нормал ишлаши учун зарур шартлардан биридир.