50–60 ёшдан кейин кўпчилик ўз хотирасига кўпроқ эътибор бера бошлайди. Исмни унутиш, калитни қаерга қўйганини эслай олмаслик ёки хонага нима учун кирганини унутиш одамни ўйлантириб қўяди: «Бу оддий ёшга боғлиқ ҳолатми ёки хотирам жиддий ёмонлашяптими?»
Ёш ўтиши билан хотиранинг айрим хусусиятлари ҳақиқатан ҳам ўзгариши мумкин. Аммо бу одам янги нарсаларни ўрганиш, эслаб қолиш ёки кундалик ҳаётини мустақил давом эттириш қобилиятини албатта йўқотади дегани эмас.
Хотира йўқолмайди — ахборотни қайта ишлаш тезлиги ўзгариши мумкин
Ёш улғайгани сари айрим ахборотни қайта ишлаш жараёнлари секинлашиши мумкин.
Масалан, одамга:
-
исм ёки керакли сўзни эслаш;
-
керакли маълумотни хотирадан тез топиш;
-
мутлақо янги материални ўзлаштириш;
-
мураккаб вазифалар ўртасида тез алмашиш
учун кўпроқ вақт керак бўлиши мумкин.
Шу билан бирга, тўпланган билимлар, касбий тажриба, одатий кўникмалар ва таниш мавзуларни тушуниш қобилияти яхши сақланиши мумкин.
Шунинг учун «илгари дарҳол эслардим, ҳозир эса бир дақиқадан кейин эслаяпман» деган ҳолатнинг ўзи хотиранинг жиддий бузилганини англатмайди.
Нега янги маълумотни эслаб қолиш баъзан қийинроқ?
Бирор нарсани эслаб қолиш учун аввало маълумотни яхши қабул қилиш керак.
Агар диққат чарчоқ, уйқу етишмаслиги, стресс ёки доимий чалғиш сабабли пасайган бўлса, маълумот бошиданоқ хотирада етарлича яхши мустаҳкамланмаслиги мумкин.
Бундан ташқари, ёш одам янги маълумот билан доимий равишда кўпроқ тўқнаш келиши мумкин. Ёши улғайган одам эса одатий машғулотлари доирасидан камроқ чиқиши мумкин.
Шунинг учун янги нарсаларни эслаб қолишдаги қийинчилик ҳар доим ҳам бевосита ёш билан боғлиқ бўлмайди.
Хотиранинг турли қисмлари турлича ишлаши мумкин
Хотира битта қобилиятдан иборат эмас.
Одам ўз ҳаётидаги воқеалар ва касбий билимларини яхши эслаши мумкин, аммо янги танишининг фамилиясини эслашда қийналади.
Эски телефон рақамларини ёдда сақлаши, аммо телефонини бир неча дақиқа олдин қаерга қўйганини унутиши мумкин.
Шунинг учун хотирани битта ҳолатга қараб баҳолаш тўғри эмас.
Айниқса, одам кундалик вазифаларини қандай бажараётгани муҳим.
Одатда нималар сақланиб қолади?
Кўпчиликда ёш ўтиши билан қуйидагилар яхши сақланиши мумкин:
-
сўз бойлиги;
-
билим ва ҳаётий тажриба;
-
касбий кўникмалар;
-
таниш мавзуларда фикрлаш қобилияти;
-
ҳаётдаги муҳим воқеалар ҳақидаги хотиралар.
Жавобни топиш учун кўпроқ вақт кетиши мумкин, аммо жавобнинг ўзи тўғри бўлиб қолади.
Бу оддий ёшга боғлиқ ўзгаришлар билан жиддийроқ бузилишлар ўртасидаги муҳим фарқдир.
Нимани шунчаки «ёш» деб ҳисобламаслик керак?
Агар унутувчанлик кундалик ҳаётга сезиларли халақит бера бошласа, уни автоматик равишда ёш билан изоҳлаш керак эмас.
Масалан, қуйидаги ҳолатларга эътибор бериш зарур:
-
яқинда содир бўлган воқеаларни мунтазам унутиш;
-
яхши таниш жойларда адашиб қолиш;
-
одатдаги кундалик ишларни бажара олмаслик;
-
муҳим келишувларни унутиш ва бир хил саволларни қайта-қайта бериш;
-
нутқ, йўналишни аниқлаш ёки режалаштиришда сезиларли қийинчиликлар;
-
аста-секин мустақилликнинг камайиши.
Бундай ҳолатда шифокорга мурожаат қилиб, сабабини аниқлаш муҳим.
60 ёшдан кейин нимани эсдан чиқармаслик керак?
Ёшнинг ўзи ўрганиш ёки ақлий фаолиятдан воз кечиш кераклигини англатмайди.
Янги мавзуларни ўрганиш, замонавий технологиялардан фойдаланиш, янги кўникмаларни эгаллаш, китоб ўқиш, одамлар билан мулоқот қилиш ва амалий масалаларни ҳал қилишни давом эттириш мумкин.
Бунинг учун аввалгидан кўпроқ вақт керак бўлиши мумкин. Аммо «секинроқ» — «имконсиз» дегани эмас.
Асосий хулоса
50–60 ёшдан кейин хотиранинг айрим жараёнлари секинлашиши мумкин. Бу қаришнинг табиий қисми бўлиши мумкин, аммо у ақлий қобилиятларнинг мажбурий йўқолишини англатмайди.
Хотирани алоҳида унутилган сўз ёки исмга қараб эмас, балки одамнинг ўрганиш, йўналишни аниқлаш ва кундалик вазифаларни мустақил бажариш қобилиятига қараб баҳолаш муҳим.