Йод ва мия фаолияти: кимлар йод ҳолатига эътибор бериши керак

Мия учун йод нима учун керак?

Йод одатдаги маънода «мия учун витамин» эмас.

У аввало қалқонсимон без учун керак. Қалқонсимон без йод ёрдамида организмдаги моддалар алмашинуви ва кўплаб аъзолар фаолиятини бошқаришда иштирок этадиган гормонларни ишлаб чиқаради. Бу гормонлар асаб тизимининг нормал ишлаши учун ҳам муҳим. (ods.od.nih.gov)

Боғлиқликни оддий қилиб шундай тушунтириш мумкин:

йод → қалқонсимон без гормонлари → моддалар алмашинуви ва асаб тизими фаолияти.

Агар организмга йод етарли тушмаса, қалқонсимон без керакли миқдорда гормон ишлаб чиқара олмаслиги мумкин. Кучли етишмовчилик умумий ва ақлий иш қобилиятига ҳам таъсир қилиши мумкин. (ods.od.nih.gov)

Аммо бу йод қўшимчаси хотира ёки диққатни автоматик равишда яхшилайди дегани эмас.

Йод етишмаса нима бўлади?

Организм маълум вақт давомида йод камлигига мослаша олади. Қалқонсимон без қондаги йодни фаолроқ ушлаб қолишга ҳаракат қилади.

Агар етишмовчилик узоқ давом этса, қалқонсимон без гормонлари ишлаб чиқарилиши камайиши мумкин.

Узоқ давом этган етишмовчиликнинг машҳур белгиларидан бири — буқоқ, яъни қалқонсимон безнинг катталашишидир.

Кучли етишмовчиликда қалқонсимон без фаолиятининг пасайишига хос ҳолсизлик, сустлик ва иш қобилиятининг пасайиши кузатилиши мумкин. Катталарда йод етишмовчилиги гипотиреоз сабабли ақлий фаолият ва меҳнат унумдорлигининг пасайиши билан боғлиқ бўлиши мумкин. (ods.od.nih.gov)

Йод ҳомиладорлик ва болаликнинг илк даврида айниқса муҳим, чунки бу даврда қалқонсимон без гормонлари миянинг нормал ривожланиши учун зарур. (who.int)

Агар диққатим пасайган бўлса-чи?

Диққатни жамлаш қийинлашганини дарҳол йод етишмовчилиги билан боғлаш керак эмас.

Диққат пасайишининг кўплаб сабаблари бор:

• уйқу етишмаслиги;

• ортиқча юклама;

• стресс;

• жисмоний фаолликнинг камлиги;

• нотўғри овқатланиш;

• айрим касалликлар;

• дориларнинг ножўя таъсири;

• қалқонсимон без фаолиятининг турли сабабларга кўра бузилиши.

Қалқонсимон без билан боғлиқ муаммо ҳам ҳар доим йод етишмаслигини англатмайди.

Шунинг учун одам тез чарчай бошлагани ёки диққатини жамлаши қийинлашгани учун дарҳол йод ичишни бошлаш тўғри эмас.

Йоднинг асосий манбаи — таблетка эмас

Кўпчилик учун йодни озиқ-овқат орқали етарли олиш маъқул.

Аҳоли миқёсида йод етишмовчилигининг олдини олишнинг энг самарали усулларидан бири — йодланган туз. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти озиқ-овқат учун ишлатиладиган тузни йод билан бойитишни йод етишмовчилигининг олдини олишнинг хавфсиз ва самарали усули сифатида тавсия қилади. (who.int)

Йод қуйидаги маҳсулотларда ҳам мавжуд:

• денгиз балиқлари ва бошқа денгиз маҳсулотлари;

• сут маҳсулотлари;

• тухум;

• айрим бошқа озиқ-овқатлар.

Озиқ-овқатдаги йод миқдори эса бир хил бўлмайди.

Йодланган туз — кўпроқ туз ейиш дегани эмас

Бу ерда муҳим жиҳат бор.

Йодланган туз йод олишга ёрдам беради, аммо тузнинг умумий миқдорини барибир чеклаш керак.

ЖССТ катталарга кунига 5 граммдан кам туз истеъмол қилишни тавсия қилади. Шу билан бирга, ишлатиладиган туз йодланган бўлишини тавсия қилади. (who.int)

Демак, мақсад йод олиш учун кўпроқ туз ейиш эмас.

Тўғри тамойил:

агар туз ишлатилса, оддий туз ўрнига йодланган тузни танлаш ва умумий туз миқдорини оширмаслик.

Ҳаммага йод таблеткаси керакми?

Йўқ.

Агар одам озиқ-овқат орқали етарли йод олаётган бўлса, катта дозада қўшимча йод қабул қилиш хотира ёки иш қобилиятини яхшилайди деган асос йўқ.

Бундан ташқари, йоднинг ортиқча миқдори ҳам қалқонсимон без фаолиятини бузиши мумкин. Айрим одамларда ортиқча йод қалқонсимон безнинг ҳаддан ташқари ёки етарли ишламаслигига олиб келиши мумкин. Олдиндан қалқонсимон без касаллиги бўлганлар ортиқча йодга айниқса сезгир бўлиши мумкин. (ods.od.nih.gov)

Америка Тиреоид Ассоциацияси юқори дозали йод ва ламинария қўшимчаларини назоратсиз қабул қилишдан огоҳлантиради. (thyroid.org)

Шунинг учун «йод фойдали — демак кўпроқ фойдалироқ» деган қоида бу ерда ишламайди.

Йод етарлилигини қандай билиш мумкин?

Йод билан боғлиқ бир муҳим жиҳат бор.

Сийдикдаги йоднинг битта тасодифий таҳлили алоҳида одамда йод етарлилигини ишончли аниқлаш учун оддий тест эмас. Сийдикдаги йод миқдори асосан аҳоли ёки гуруҳларнинг йод билан таъминланганлигини баҳолашда ишлатилади. (ods.od.nih.gov)

Агар қалқонсимон без фаолиятида муаммо борлигидан шубҳа қилинса, шифокор қалқонсимон безнинг ўзи фаолиятини баҳолайди.

Шунинг учун узоқ давом этадиган ҳолсизлик, уйқучанлик, вазн ўзгариши, совуққа чидамсизлик ёки бошқа белгилар бўлса, йодни ўзбошимчалик билан ичишдан кўра қалқонсимон без ҳолатини текшириш маъқул.

Амалда нима қилиш керак?

Оддий одам учун ёндашув қуйидагича:

1. оддий туз ўрнига йодланган туздан фойдаланиш;

2. йод олиш учун туз миқдорини кўпайтирмаслик;

3. рационга йод сақловчи маҳсулотларни қўшиш;

4. юқори дозали йод ёки ламинария қўшимчаларини сабабсиз қабул қилмаслик;

5. қалқонсимон без касаллиги бўлса, йод қўшимчасини ўзбошимчалик билан бошламаслик;

6. доимий ҳолсизлик ёки иш қобилияти пасайганда, сабабни аниқлаш.

Асосий хулоса

Йод организмга асосан қалқонсимон без гормонларини ишлаб чиқариш учун керак. Бу гормонлар асаб тизими ва моддалар алмашинувининг нормал ишлаши учун муҳим.

Йод етишмовчилиги, айниқса қалқонсимон без фаолияти бузилганда, умумий ҳолат ва иш қобилиятига таъсир қилиши мумкин.

Аммо йод мия фаолиятини тўғридан-тўғри кучайтирувчи восита эмас. Етарли йод олаётган одамда қўшимча йод хотира ёки диққатни автоматик равишда яхшиламайди. Катта дозалар эса, аксинча, қалқонсимон безга зарар етказиши мумкин.

Шунинг учун бу ерда ҳам асосий тамойил бир хил: аввал муаммони тушуниш, кейин сабабини аниқлаш ва шундан сўнг қўшимча керак ёки керак эмаслигини ҳал қилиш.