Кўпчилик дам олишни одам шунчаки ҳеч нарса қилмайдиган вақт деб тушунади. Шунинг учун, айниқса, ҳали кўп иш турган бўлса, дам олиш вақтни йўқотишдек туюлиши мумкин.
Аслида дам олиш ҳар қандай юкламадан кейин — ҳам ақлий, ҳам жисмоний меҳнатдан сўнг керак. Айнан тикланиш вақтида организм яна нормал ишлашга тайёр ҳолатга қайтади.
Юклама пайтида нима содир бўлади?
Ақлий меҳнатда биз доимий равишда диққат, хотира, қарор қабул қилиш ва маълумотни қайта ишлаш қобилиятидан фойдаланамиз.
Жисмоний меҳнатда эса мушаклар ишлайди, энергия сарфланади ва организмнинг тикланишга эҳтиёжи ортади.
Юкламани ўзи ёмон нарса эмас. У ишлаш, ҳаракатланиш, ўрганиш ва ривожланиш учун зарур. Муаммо юклама тикланишдан доим устун келганда пайдо бўлади.
Бунда иш қобилияти аста-секин пасаяди ва чарчоқ кучаяди.
Нега тўхтамасдан ишлаш мумкин эмас?
Кучли чарчоқ пайдо бўлгандан кейин ишлашни давом эттириш ҳар доим ҳам кўпроқ натижа бермайди.
Ақлий меҳнатда диққатни жамлаш қийинлашади, хатолар кўпаяди ва одам аввал бажарган ишларини қайта текширишга мажбур бўлади.
Жисмоний меҳнатда ҳаракатлар аниқлиги ва мувофиқлиги пасайиши, чарчоқ эса кучайиши мумкин.
Шунинг учун «қанча кўп ишласам, шунча кўп натижа оламан» деган тамойил ҳар доим ҳам тўғри эмас.
Дам олиш албатта ётиш дегани эмас
Тикланиш турлича бўлиши мумкин.
Узоқ ақлий меҳнатдан кейин сайр қилиш, сокин ҳаракатланиш ёки диққатни талаб қиладиган вазифалардан бироз узоқлашиш ёрдам беради.
Жисмоний меҳнатдан кейин эса сокин дам олиш, уйқу, тўғри овқатланиш ва организмга етарли вақт бериш муҳим.
Баъзан энг яхши дам олиш — уйқу. Бошқа ҳолатда эса қисқа танаффус ва фаолиятни алмаштиришнинг ўзи кифоя.
Муҳими — организм ҳақиқатан ҳам юкламани камайтириш имконига эга бўлиши.
Қачон дам олиш кераклигини қандай билиш мумкин?
Тўлиқ ҳолдан тойишни кутиш шарт эмас. Дастлабки белгиларни сезишга ҳаракат қилинг:
-
одатдаги иш анча қийин бажарила бошлади;
-
хатолар кўпайди;
-
диққат пасайди;
-
жаҳлдорлик пайдо бўлди;
-
ҳаракатлар аниқлиги камайди;
-
ишни зўрлаб бажараётгандек бўляпти;
-
дам олгандан кейин иш қобилияти сезиларли яхшиланади.
Бу белгилар ҳар қандай фаолиятни дарҳол тўхтатиш кераклигини англатмайди. Аммо юкламани камайтириш ёки танаффус қилиш кераклигини кўрсатади.
Уйқу — тикланишнинг муҳим қисми
Қисқа танаффус кун давомида тикланишга ёрдам беради, аммо организмнинг тўлиқ тикланишини нормал уйқусиз тасаввур қилиб бўлмайди.
Уйқу вақтида организм ва миянинг нормал ишлаши учун зарур бўлган тикланиш жараёнлари кечади.
Шунинг учун қўшимча иш қилиш учун уйқуни мунтазам қисқартириш узоқ муддатда яхши стратегия эмас.
Меҳнат ва тикланиш бир-бирини тўлдириши керак
Яхши иш қобилияти тўхтамасдан ишлаш қобилияти эмас.
Яна бир тўғрироқ тамойил:
юклама → тикланиш → янги юклама.
Бу компьютерда ишлашга ҳам, боғда, устахонада ёки қурилишда жисмоний меҳнат қилишга ҳам тегишли.
Ёш улғайгани сари тикланиш учун зарур вақтни ҳисобга олиш муҳимроқ бўлади. Бугунги имкониятларни организмнинг кўп йиллар олдинги имкониятлари билан таққослаш тўғри эмас.
Асосий хулоса
Дам олиш — бекорчилик ёки дангасалик эмас. У организмнинг нормал ишлаши учун зарур бўлган жараённинг бир қисмидир.
Иш қобилияти фақат юклама билан эмас, ундан кейинги тикланиш билан ҳам сақланади.
Шунинг учун яхши иш куни одам тўхтамасдан ишлаган кун эмас, балки юклама ва тикланиш оқилона мувозанатланган кундир.