Баъзан одам таниш кишининг исмини, калитини қаерга қўйганини ёки айтмоқчи бўлган сўзини эслай олмай қолади. Бир неча дақиқадан кейин исм эсга тушади, калит топилади, керакли сўз ҳам ёдга келади. Бундай ҳолатнинг ўзи жиддий хотира муаммосини англатмайди.
Ёш ўтиши билан маълумотни эслаш учун кўпроқ вақт керак бўлиши мумкин. Уйқу етишмаслиги, чарчоқ, стресс, айрим касалликлар ва баъзи дорилар таъсири ҳам хотира ва диққатни вақтинча сусайтириши мумкин.
Аммо унутувчанлик доимий тус олса, кучайса ва кундалик ҳаётга халал бера бошласа, уни фақат ёш билан боғлаш тўғри эмас.
Қачон унутувчанлик оддий ҳолат бўлиши мумкин?
Қуйидаги ҳолатлар кўпинча ўз-ўзидан жиддий муаммони англатмайди:
-
баъзан исм ёки сўзни унутиб, кейинроқ эслаш;
-
вақт-вақти билан калит, кўзойнак ёки телефонни қаерга қўйганини унутиш;
-
кичик бир ишни унутиб, эслатилганда эслаш;
-
ҳафта кунини адаштириб, кейин хатосини тузатиш;
-
баъзан оддий ҳисоб-китобда хато қилиш.
Бу ерда фақат нимани унутгани эмас, балки кейин нима бўлаётгани ҳам муҳим.
Масалан, кўзойнакни қаерга қўйганини унутиш оддий ҳолат. Аммо уни тез-тез ғайриоддий жойларга қўйиб, кейин қаердан қидиришни умуман тушунмаслик — бошқа ҳолат.
Қайси белгиларга эътибор бериш керак?
Жиддийроқ муаммога ишора қилиши мумкин бўлган белги — бир мартаги унутиш эмас, балки аввалги одатий имкониятларга нисбатан барқарор ўзгариш.
Қуйидаги ҳолатларда шифокор билан маслаҳатлашиш керак:
-
бир хил саволни қайта-қайта бериш;
-
яқинда бўлиб ўтган воқеаларни тез-тез унутиш;
-
яхши таниш жойда адашиб қолиш;
-
одатий ишларни бажаришда қийналиш;
-
таниш рецепт ёки кўрсатмага амал қилишда қийинчилик;
-
сана, вақт, одамлар ёки жойни адаштириш;
-
суҳбатда сўз топишда сезиларли қийинчилик;
-
буюмларни тез-тез йўқотиш ва қаердан қидиришни билмаслик;
-
ҳисоб-китоб, харид ёки бошқа одатий ишлар билан боғлиқ муаммолар пайдо бўлиши;
-
кундалик ҳаётда мустақилликнинг сезиларли камайиши.
Хотирадаги ўзгаришлар кундалик вазифаларни бажаришга таъсир қила бошласа, бу профессионал баҳолаш учун муҳим сабаб ҳисобланади.
Ҳар бир унутувчанлик деменция дегани эмас
Бу жуда муҳим.
Хотира муаммоларининг сабаби турлича бўлиши мумкин. Уйқу етишмаслиги, кучли стресс, хавотир ёки депрессия, дориларнинг ножўя таъсири, айрим касалликлар ва баъзи озуқа моддаларининг етишмаслиги ҳам хотирага таъсир қилиши мумкин. Сабаб бартараф этилганда хотира ва диққат яхшиланиши эҳтимол.
Шунинг учун фақат унутувчанликка қараб ўзингизга ташхис қўйиш керак эмас.
Муҳими — ёш эмас, ўзгаришнинг ўзи
«Мен 60 ёшдан ошдим, шунинг учун ҳамма нарсани унутаяпман» деган тушунтириш ҳар доим ҳам тўғри эмас.
Соғлом қаришда маълумотни эслаб қолиш ёки хотирадан чиқариш бироз секинлашиши мумкин. Аммо одатий кундалик вазифаларни бажариш қобилиятининг сезиларли бузилиши оддий қаришнинг мажбурий қисми эмас.
Шунинг учун ўзингизни ёш одам билан эмас, бир неча йил олдинги ўзингиз билан таққослаш фойдали.
Хотира ўзгарган бўлса, нима қилиш керак?
-
Ўзгариш қачон бошланганини ёзиб қўйинг.
-
Қанчалик тез-тез такрорланишини кузатинг.
-
Уйқу, стресс ва чарчоққа эътибор беринг.
-
Янги дорилар қабул қилина бошланган-бошланмаганини эслаб кўринг.
-
Унутувчанлик кундалик ҳаётга халал бераётганини баҳоланг.
-
Муаммо сақланса ёки кучайса, шифокорга мурожаат қилинг.
Қабулга борганда аниқ мисолларни айтиш фойдали: «Сўнгги ҳафтада бир саволни уч марта такрорладим» деган маълумот «хотирам ёмонлашди» деган умумий гапдан кўра фойдалироқ.
Қачон зудлик билан тиббий ёрдам керак?
Тўсатдан пайдо бўлган онг чалкашиши оддий унутувчанликдан фарқ қилади.
Агар одам тўсатдан қаердалигини тушунмай қолса, оддий саволларга жавоб бера олмаса, хулқ-атвори кескин ўзгарса ёки йўналишни англаш қобилияти тўсатдан бузилса, зудлик билан тиббий ёрдам керак. Бундай ҳолатнинг сабаблари турлича бўлиши мумкин.
Асосий хулоса
Баъзан исм, сўз ёки буюмни қаерга қўйганини унутиш оддий ҳолат бўлиши мумкин.
Аммо унутувчанлик мунтазам такрорланса, кучайса ва кундалик ҳаётга халал бера бошласа, уни фақат ёш билан изоҳлаб қўймаслик керак.
Ҳар бир унутувчанлик касаллик эмас. Аммо ҳар бир сезиларли хотира ўзгаришини ҳам ёшга боғлаш тўғри эмас.