Miya, xotira, mehnatga layoqat

Nega shirinlikdan keyin avval tetiklik, keyin esa charchoq sezilishi mumkin?

Odam charchaganda ko‘pincha shirin narsa yegisi keladi. Konfet, pechenye, shirin choy yoki gazli ichimlik haqiqatan ham qisqa vaqtga energiya kelgandek taassurot berishi mumkin.

Buning fiziologik izohi bor: uglevodlar parchalanib glyukozaga aylanadi, glyukoza esa organizm uchun energiya manbalaridan biridir.

Suv faqat chanqoqni qondirish uchun emas

Miya normal ishlashi uchun energiya, kislorod va suyuqlik kerak. Organizmda suv kamayganda, avvalo chanqoq, holsizlik, bosh og‘rig‘i yoki og‘iz qurishi kabi belgilar paydo bo‘lishi mumkin. Kuchliroq suvsizlanishda esa umumiy holat va ayrim aqliy funksiyalar ham yomonlashishi mumkin.

Ovqatlanish miya faoliyatiga ta’sir qiladimi?

Miya doimo energiya sarflaydi va kislorod, suv, oqsil, yog‘lar, vitaminlar va minerallarga muhtoj.

Shuning uchun ovqatlanish uning faoliyati bilan haqiqatan ham bog‘liq.

Ammo bu yerda osonlik bilan bir xatoga yo‘l qo‘yish mumkin: go‘yoki miya uchun bir nechta “maxsus” mahsulot topilsa, xotira yoki diqqat darhol yaxshilanadigandek tuyuladi.

Bosh charchaganda ba’zan yana ishlash emas, muhitni o‘zgartirish kerak

Bir necha soat kompyuter, hujjatlar yoki boshqa aqliy ish bilan shug‘ullangandan keyin diqqatni jamlash qiyinlashadi. Odam ish stolida o‘tirishda davom etadi, lekin bir gapni qayta-qayta o‘qiydi, tez-tez chalg‘iydi va qaror qabul qilish sekinlashadi.

Bunday paytda tabiiy reaksiya — yanada ko‘proq harakat qilib ishlash.

Nega muammo faqat belda emas?

Odam uzoq vaqt o‘tirganda, odatda birinchi navbatda bel, bo‘yin yoki oyoqlar haqida o‘ylaydi.

Ammo uzoq vaqt harakatsiz qolish bundan kengroq muammo.

Agar odam bir necha soat davomida stuldan deyarli turmasa, organizm juda kam jismoniy faollik oladi. Bu stol oldida ishlagan holda vaqti-vaqti bilan turib, yurib, tana holatini o‘zgartirib turishdan farq qiladi.

Jismoniy faollik xotiraga ta’sir qilishi mumkinmi?

Xotira haqida gapirganda, odatda miya mashqlari: o‘qish, yangi narsalarni o‘rganish va ma’lumotlarni takrorlash esga olinadi.

Ammo miya butun organizm bilan birga ishlaydi. Shuning uchun jismoniy faollik ham kognitiv salomatlik uchun muhim.

Oddiy yurish miyaga yordam berishi mumkinmi?

Miya salomatligi haqida gapirganda, odatda uyqu, ovqatlanish, xotira va aqliy mashqlar esga olinadi.

Ammo yana bir oddiy omilni ham unutmaslik kerak — harakat.

Buning uchun albatta sport bilan shug‘ullanish yoki sport zaliga borish shart emas. Oddiy yurishning o‘zi ham jismoniy faollik hisoblanadi.

Har bir unutish kasallik belgisi emas

Yosh o‘tishi bilan ayrim narsalarni unutish odatiy hol bo‘lishi mumkin.

Masalan, odam tanish insonning ismini bir zum eslay olmay qoladi, kerakli so‘z xayoliga darhol kelmaydi yoki biror buyumni qayerga qo‘yganini vaqtincha unutadi.

60 yoshdan keyin odam ba’zan: «Ilgari yangi narsalar osonroq yodda qolardi, endi esa biror narsani o‘rganishga kech», deb o‘ylaydi.

Yosh o‘rganish tezligiga ta’sir qilishi mumkin. Ammo o‘rganish qobiliyati yo‘qolmaydi. Miya yangi ma’lumotni qabul qilish, yangi bog‘lanishlarni shakllantirish va yangi ko‘nikmalarni egallash qobiliyatini saqlab qoladi.

Xotira organizmdan alohida ishlamaydi. Unga uyqu, harakat, ovqatlanish, diqqat, muloqot va odamning kundalik hayotda miyadan qanchalik foydalanishi ta’sir qiladi.

50–60 yoshdan keyin ko‘pchilik o‘z xotirasiga ko‘proq e’tibor bera boshlaydi. Ismni unutish, kalitni qayerga qo‘yganini eslay olmaslik yoki xonaga nima uchun kirganini unutish odamni o‘ylantirib qo‘yadi: «Bu oddiy yoshga bog‘liq holatmi yoki xotiram jiddiy yomonlashyaptimi?»