50–60 yoshdan keyin ko‘pchilik o‘z xotirasiga ko‘proq e’tibor bera boshlaydi. Ismni unutish, kalitni qayerga qo‘yganini eslay olmaslik yoki xonaga nima uchun kirganini unutish odamni o‘ylantirib qo‘yadi: «Bu oddiy yoshga bog‘liq holatmi yoki xotiram jiddiy yomonlashyaptimi?»
Yosh o‘tishi bilan xotiraning ayrim xususiyatlari haqiqatan ham o‘zgarishi mumkin. Ammo bu odam yangi narsalarni o‘rganish, eslab qolish yoki kundalik hayotini mustaqil davom ettirish qobiliyatini albatta yo‘qotadi degani emas.
Xotira yo‘qolmaydi — axborotni qayta ishlash tezligi o‘zgarishi mumkin
Yosh ulg‘aygani sari ayrim axborotni qayta ishlash jarayonlari sekinlashishi mumkin.
Masalan, odamga:
-
ism yoki kerakli so‘zni eslash;
-
kerakli ma’lumotni xotiradan tez topish;
-
mutlaqo yangi materialni o‘zlashtirish;
-
murakkab vazifalar o‘rtasida tez almashish
uchun ko‘proq vaqt kerak bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, to‘plangan bilimlar, kasbiy tajriba, odatiy ko‘nikmalar va tanish mavzularni tushunish qobiliyati yaxshi saqlanishi mumkin.
Shuning uchun «ilgari darhol eslardim, hozir esa bir daqiqadan keyin eslayapman» degan holatning o‘zi xotiraning jiddiy buzilganini anglatmaydi.
Nega yangi ma’lumotni eslab qolish ba’zan qiyinroq?
Biror narsani eslab qolish uchun avvalo ma’lumotni yaxshi qabul qilish kerak.
Agar diqqat charchoq, uyqu yetishmasligi, stress yoki doimiy chalg‘ish sababli pasaygan bo‘lsa, ma’lumot boshidanoq xotirada yetarlicha yaxshi mustahkamlanmasligi mumkin.
Bundan tashqari, yosh odam yangi ma’lumot bilan doimiy ravishda ko‘proq to‘qnash kelishi mumkin. Yoshi ulg‘aygan odam esa odatiy mashg‘ulotlari doirasidan kamroq chiqishi mumkin.
Shuning uchun yangi narsalarni eslab qolishdagi qiyinchilik har doim ham bevosita yosh bilan bog‘liq bo‘lmaydi.
Xotiraning turli qismlari turlicha ishlashi mumkin
Xotira bitta qobiliyatdan iborat emas.
Odam o‘z hayotidagi voqealar va kasbiy bilimlarini yaxshi eslashi mumkin, ammo yangi tanishining familiyasini eslashda qiynaladi.
Eski telefon raqamlarini yodda saqlashi, ammo telefonini bir necha daqiqa oldin qayerga qo‘yganini unutishi mumkin.
Shuning uchun xotirani bitta holatga qarab baholash to‘g‘ri emas.
Ayniqsa, odam kundalik vazifalarini qanday bajarayotgani muhim.
Odatda nimalar saqlanib qoladi?
Ko‘pchilikda yosh o‘tishi bilan quyidagilar yaxshi saqlanishi mumkin:
-
so‘z boyligi;
-
bilim va hayotiy tajriba;
-
kasbiy ko‘nikmalar;
-
tanish mavzularda fikrlash qobiliyati;
-
hayotdagi muhim voqealar haqidagi xotiralar.
Javobni topish uchun ko‘proq vaqt ketishi mumkin, ammo javobning o‘zi to‘g‘ri bo‘lib qoladi.
Bu oddiy yoshga bog‘liq o‘zgarishlar bilan jiddiyroq buzilishlar o‘rtasidagi muhim farqdir.
Nimani shunchaki «yosh» deb hisoblamaslik kerak?
Agar unutuvchanlik kundalik hayotga sezilarli xalaqit bera boshlasa, uni avtomatik ravishda yosh bilan izohlash kerak emas.
Masalan, quyidagi holatlarga e’tibor berish zarur:
-
yaqinda sodir bo‘lgan voqealarni muntazam unutish;
-
yaxshi tanish joylarda adashib qolish;
-
odatdagi kundalik ishlarni bajara olmaslik;
-
muhim kelishuvlarni unutish va bir xil savollarni qayta-qayta berish;
-
nutq, yo‘nalishni aniqlash yoki rejalashtirishda sezilarli qiyinchiliklar;
-
asta-sekin mustaqillikning kamayishi.
Bunday holatda shifokorga murojaat qilib, sababini aniqlash muhim.
60 yoshdan keyin nimani esdan chiqarmaslik kerak?
Yoshning o‘zi o‘rganish yoki aqliy faoliyatdan voz kechish kerakligini anglatmaydi.
Yangi mavzularni o‘rganish, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, yangi ko‘nikmalarni egallash, kitob o‘qish, odamlar bilan muloqot qilish va amaliy masalalarni hal qilishni davom ettirish mumkin.
Buning uchun avvalgidan ko‘proq vaqt kerak bo‘lishi mumkin. Ammo «sekinroq» — «imkonsiz» degani emas.
Asosiy xulosa
50–60 yoshdan keyin xotiraning ayrim jarayonlari sekinlashishi mumkin. Bu qarishning tabiiy qismi bo‘lishi mumkin, ammo u aqliy qobiliyatlarning majburiy yo‘qolishini anglatmaydi.
Xotirani alohida unutilgan so‘z yoki ismga qarab emas, balki odamning o‘rganish, yo‘nalishni aniqlash va kundalik vazifalarni mustaqil bajarish qobiliyatiga qarab baholash muhim.