Yod va miya faoliyati: kimlar yod holatiga e’tibor berishi kerak

Miya uchun yod nima uchun kerak?

Yod odatdagi ma’noda «miya uchun vitamin» emas.

U avvalo qalqonsimon bez uchun kerak. Qalqonsimon bez yod yordamida organizmdagi moddalar almashinuvi va ko‘plab a’zolarning faoliyatini boshqarishda ishtirok etadigan gormonlarni ishlab chiqaradi. Bu gormonlar asab tizimining normal ishlashi uchun ham muhim. (ods.od.nih.gov)

Bog‘liqlikni oddiy qilib shunday tushuntirish mumkin:

yod → qalqonsimon bez gormonlari → moddalar almashinuvi va asab tizimi faoliyati.

Agar organizmga yod yetarli tushmasa, qalqonsimon bez kerakli miqdorda gormon ishlab chiqara olmasligi mumkin. Kuchli yetishmovchilik umumiy va aqliy ish qobiliyatiga ham ta’sir qilishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Ammo bu yod qo‘shimchasi xotira yoki diqqatni avtomatik ravishda yaxshilaydi degani emas.

Yod yetishmasa nima bo‘ladi?

Organizm ma’lum vaqt davomida yod kamligiga moslasha oladi. Qalqonsimon bez qondagi yodni faolroq ushlab qolishga harakat qiladi.

Agar yetishmovchilik uzoq davom etsa, qalqonsimon bez gormonlari ishlab chiqarilishi kamayishi mumkin.

Uzoq davom etgan yetishmovchilikning mashhur belgilaridan biri — buqoq, ya’ni qalqonsimon bezning kattalashishidir.

Kuchli yetishmovchilikda qalqonsimon bez faoliyatining pasayishiga xos holsizlik, sustlik va ish qobiliyatining pasayishi kuzatilishi mumkin. Kattalarda yod yetishmovchiligi gipotireoz sababli aqliy faoliyat va mehnat unumdorligining pasayishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Yod homiladorlik va bolalikning ilk davrida ayniqsa muhim, chunki bu davrda qalqonsimon bez gormonlari miyaning normal rivojlanishi uchun zarur. (who.int)

Agar diqqatim pasaygan bo‘lsa-chi?

Diqqatni jamlash qiyinlashganini darhol yod yetishmovchiligi bilan bog‘lash kerak emas.

Diqqat pasayishining ko‘plab sabablari bor:

• uyqu yetishmasligi;

• ortiqcha yuklama;

• stress;

• jismoniy faollikning kamligi;

• noto‘g‘ri ovqatlanish;

• ayrim kasalliklar;

• dorilarning nojo‘ya ta’siri;

• qalqonsimon bez faoliyatining turli sabablarga ko‘ra buzilishi.

Qalqonsimon bez bilan bog‘liq muammo ham har doim yod yetishmasligini anglatmaydi.

Shuning uchun odam tez charchay boshlagani yoki diqqatini jamlashi qiyinlashgani uchun darhol yod ichishni boshlash to‘g‘ri emas.

Yodning asosiy manbai — tabletka emas

Ko‘pchilik uchun yodni oziq-ovqat orqali yetarli olish ma’qul.

Aholi miqyosida yod yetishmovchiligining oldini olishning eng samarali usullaridan biri — yodlangan tuz. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti oziq-ovqat uchun ishlatiladigan tuzni yod bilan boyitishni yod yetishmovchiligining oldini olishning xavfsiz va samarali usuli sifatida tavsiya qiladi. (who.int)

Yod quyidagi mahsulotlarda ham mavjud:

• dengiz baliqlari va boshqa dengiz mahsulotlari;

• sut mahsulotlari;

• tuxum;

• ayrim boshqa oziq-ovqatlar.

Oziq-ovqatdagi yod miqdori esa bir xil bo‘lmaydi.

Yodlangan tuz — ko‘proq tuz yeyish degani emas

Bu yerda muhim jihat bor.

Yodlangan tuz yod olishga yordam beradi, ammo tuzning umumiy miqdorini baribir cheklash kerak.

JSST kattalarga kuniga 5 grammdan kam tuz iste’mol qilishni tavsiya qiladi. Shu bilan birga, ishlatiladigan tuz yodlangan bo‘lishini tavsiya qiladi. (who.int)

Demak, maqsad yod olish uchun ko‘proq tuz yeyish emas.

To‘g‘ri tamoyil:

agar tuz ishlatilsa, oddiy tuz o‘rniga yodlangan tuzni tanlash va umumiy tuz miqdorini oshirmaslik.

Hammaga yod tabletkasi kerakmi?

Yo‘q.

Agar odam oziq-ovqat orqali yetarli yod olayotgan bo‘lsa, katta dozada qo‘shimcha yod qabul qilish xotira yoki ish qobiliyatini yaxshilaydi degan asos yo‘q.

Bundan tashqari, yodning ortiqcha miqdori ham qalqonsimon bez faoliyatini buzishi mumkin. Ayrim odamlarda ortiqcha yod qalqonsimon bezning haddan tashqari yoki yetarli ishlamasligiga olib kelishi mumkin. Oldindan qalqonsimon bez kasalligi bo‘lganlar ortiqcha yodga ayniqsa sezgir bo‘lishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Amerika Tiroid Assotsiatsiyasi yuqori dozali yod va laminariya qo‘shimchalarini nazoratsiz qabul qilishdan ogohlantiradi. (thyroid.org)

Shuning uchun «yod foydali — demak ko‘proq foydaliroq» degan qoida bu yerda ishlamaydi.

Yod yetarliligini qanday bilish mumkin?

Yod bilan bog‘liq bir muhim jihat bor.

Siydikdagi yodning bitta tasodifiy tahlili alohida odamda yod yetarliligini ishonchli aniqlash uchun oddiy test emas. Siydikdagi yod miqdori asosan aholi yoki guruhlarning yod bilan ta’minlanganligini baholashda ishlatiladi. (ods.od.nih.gov)

Agar qalqonsimon bez faoliyatida muammo borligidan shubha qilinsa, shifokor qalqonsimon bezning o‘z faoliyatini baholaydi.

Shuning uchun uzoq davom etadigan holsizlik, uyquchanlik, vazn o‘zgarishi, sovuqqa chidamsizlik yoki boshqa belgilar bo‘lsa, yodni o‘zboshimchalik bilan ichishdan ko‘ra qalqonsimon bez holatini tekshirtirish ma’qul.

Amalda nima qilish kerak?

Oddiy odam uchun yondashuv quyidagicha:

1. oddiy tuz o‘rniga yodlangan tuzdan foydalanish;

2. yod olish uchun tuz miqdorini ko‘paytirmaslik;

3. ratsionga yod saqlovchi mahsulotlarni qo‘shish;

4. yuqori dozali yod yoki laminariya qo‘shimchalarini sababsiz qabul qilmaslik;

5. qalqonsimon bez kasalligi bo‘lsa, yod qo‘shimchasini o‘zboshimchalik bilan boshlamaslik;

6. doimiy holsizlik yoki ish qobiliyati pasayganda, sababni aniqlash.

Asosiy xulosa

Yod organizmga asosan qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqarish uchun kerak. Bu gormonlar asab tizimi va moddalar almashinuvining normal ishlashi uchun muhim.

Yod yetishmovchiligi, ayniqsa qalqonsimon bez faoliyati buzilganda, umumiy holat va ish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin.

Ammo yod miya faoliyatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchaytiruvchi vosita emas. Yetarli yod olayotgan odamda qo‘shimcha yod xotira yoki diqqatni avtomatik ravishda yaxshilamaydi. Katta dozalar esa aksincha, qalqonsimon bezga zarar yetkazishi mumkin.

Shuning uchun bu yerda ham asosiy tamoyil bir xil: avval muammoni tushunish, keyin sababini aniqlash va shundan so‘ng qo‘shimcha kerak yoki kerak emasligini hal qilish.