Ba’zan odam ish yoki o‘qishni tiniq fikr bilan boshlaydi: fikrlash oson, diqqat yaxshi, vazifalar tez bajariladi. Ammo bir necha soatdan keyin vaziyat o‘zgaradi. Diqqatni jamlash qiyinlashadi, oddiy qarorlar ham ko‘proq vaqt talab qiladi, odam chalg‘ishni xohlaydi, o‘qigan narsasini esa qayta-qayta o‘qishga to‘g‘ri keladi.
Biz deyarli harakat qilmagan bo‘lsak, nega bunday bo‘ladi?
Aqliy mehnat haqiqatan ham aqliy, ya’ni kognitiv charchoqni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday holatda uzoq vaqt davomida diqqatni saqlash va murakkab aqliy vazifalarni bajarish qiyinlashadi.
Aqliy charchoq nima?
Aqliy charchoq — uzoq yoki kuchli aqliy mehnatdan keyin avvalgi darajadagi diqqat va aqliy zo‘riqishni saqlash qiyinlashadigan holat.
U quyidagicha namoyon bo‘lishi mumkin:
-
diqqatni jamlash qiyinlashadi;
-
fikrlar tarqoq bo‘lib qoladi;
-
ish tezligi pasayadi;
-
bir xil matnni bir necha marta o‘qishga to‘g‘ri keladi;
-
mayda xatolar ko‘payadi;
-
qaror qabul qilish qiyinlashadi;
-
oddiyroq ishga chalg‘igisi keladi;
-
ishni davom ettirish istagi kamayadi.
Muhimi, charchoq miya «ishlamay qoldi» yoki «eskirdi» degani emas.
Bu ko‘proq uzoq vaqt davomida aqliy zo‘riqishni bir xil darajada ushlab turish qobiliyatining vaqtincha pasayishidir.
Nima uchun avval ish oson, keyin esa qiyinlashadi?
Oddiy vaziyatni tasavvur qiling.
Siz murakkab materialni o‘qishni boshladingiz. Dastlabki 30–40 daqiqada diqqat yaxshi saqlanadi. Keyin ko‘z satrlar bo‘ylab yurayotganini, lekin mazmun yomonroq eslab qolinayotganini sezasiz.
Yana biroz vaqt o‘tgach, telefonni tekshirish, yangiliklarni ko‘rish yoki shunchaki o‘rningizdan turish istagi paydo bo‘ladi.
Bu har doim ham irodaning zaifligini anglatmaydi.
Uzoq davom etadigan aqliy mehnat vaqtida miya diqqatni saqlashi, kerakli ma’lumotni ajratishi, chalg‘ituvchi ta’sirlarni bostirishi, ishchi xotirada ma’lumotni ushlab turishi va qarorlar qabul qilishi kerak.
Vazifa qancha uzoq davom etsa, diqqatni bir xil darajada saqlash shuncha qiyinlashadi.
Shuning uchun o‘zingizni shunchaki «yanada ko‘proq majburlash» har doim ham yaxshi yechim emas.
Ba’zan organizmga haqiqatan ham tanaffus kerak bo‘ladi.
Nima uchun aqliy mehnatdan keyin dam olish istagi paydo bo‘ladi?
Dam olish vaqtida miya butunlay «o‘chib qolmaydi». Ammo faoliyat turini o‘zgartirish uzluksiz aqliy yuklamani kamaytirishga yordam beradi.
Masalan, kompyuter oldida bir necha soat ishlagandan keyin darhol boshqa aqliy vazifaga o‘tish shart emas. O‘rindan turish, biroz yurish, oddiy uy ishini bajarish, uzoqqa qarash yoki bir muddat ekransiz qolish mumkin.
Bunday tanaffus bir axborot yuklamasidan boshqasiga o‘tishdan farq qiladi.
Agar odam ikki soat ishlagandan keyin o‘n daqiqaga ijtimoiy tarmoqlarni ochsa, u go‘yoki dam olayotgandek bo‘ladi. Ammo aslida yangi axborotni qabul qilishda va diqqatni qayta-qayta almashtirishda davom etadi.
Shuning uchun miya uchun dam olish har doim ham ko‘ngilochar mashg‘ulot degani emas.
Ba’zan eng yaxshi dam olish — hech narsani idrok etish yoki hal qilish zarurati bo‘lmagan holatdir.
Uyqu: nima uchun birgina yomon tun ham ta’sir qilishi mumkin?
Aqliy ish qobiliyatining pasayishiga olib keladigan muhim sabablardan biri — uyqu yetishmasligidir.
Uyqu nafaqat jismoniy tiklanish uchun kerak. U diqqat, xotira va boshqa kognitiv funksiyalar bilan ham bog‘liq.
Agar odam muntazam ravishda yetarlicha uxlamasa, diqqatni saqlash, ma’lumotni eslab qolish va tez qaror qabul qilish qiyinlashishi mumkin.
Shuning uchun «bugun boshim umuman ishlamayapti» degan holat ba’zan kofe yoki vitaminlar yetishmasligi bilan emas, organizm yetarlicha uxlamagani bilan bog‘liq bo‘ladi.
Bunda nafaqat uyqu davomiyligi, balki uning muntazamligi va sifati ham muhim.
Harakat miya faoliyatiga yordam beradi
Bir qarashda bu g‘alati tuyulishi mumkin: agar odam aqliy mehnatdan charchagan bo‘lsa, nega unga harakat qilish tavsiya etiladi?
Chunki miya butun organizmdan alohida ishlamaydi.
Jismoniy faollik yurak-qon tomir tizimi, moddalar almashinuvi, kayfiyat, uyqu va kognitiv salomatlik bilan bog‘liq.
Jismoniy faollik faqat sport degani emas.
Piyoda yurish, uy yumushlari, bog‘da ishlash, zinadan chiqish va boshqa harakatlar ham muhim.
Shuning uchun bir necha soat o‘tirib ishlagandan keyin vazifani zo‘rlab davom ettirishdan ko‘ra, biroz yurish yoki harakat qilish foydaliroq bo‘lishi mumkin.
Doimiy chalg‘ish nima uchun xalaqit beradi?
Zamonaviy inson uchun muammo faqat ishning davomiyligida emas, balki diqqatning doimiy ravishda bo‘linishidadir.
Telefon yoningizda turibdi.
Xabar keldi.
Uni ochasiz.
Keyin yana bittasini ko‘rasiz.
So‘ng maqola yoki hujjatga qaytasiz va qayerda to‘xtaganingizni eslashga harakat qilasiz.
Bunday almashishlarning har biri qisqa bo‘lishi mumkin, ammo bir ish kuni davomida ular juda ko‘payib ketadi.
Natijada odam kompyuter oldida besh soat o‘tirishi mumkin, lekin bu besh soatning hammasida to‘liq diqqat bilan ishlamagan bo‘ladi.
Shuning uchun aqliy ish qobiliyati uchun faqat vazifaga sarflangan vaqt emas, diqqatning sifati ham muhim.
Miyaga ham ish rejimini almashtirish kerak
Quyidagi ikki fikr o‘rtasida katta farq bor:
«Men sakkiz soat tanaffussiz ishlashim kerak».
va
«Men kun davomida bir necha marta diqqat bilan ishlayman va aqliy yuklamalar orasida diqqatimni tiklashga imkon beraman».
Ikkinchi yondashuv uzoq vaqt davomida diqqatni saqlashning inson imkoniyatlariga ko‘proq mos keladi.
Ish vaqtining davomiyligi hamma uchun bir xil bo‘lishi shart emas.
Kimdir 25–30 daqiqa ishlashni qulay deb biladi, boshqasi esa 45–60 daqiqa ishlashi mumkin.
Muhimi — ish sifati barqaror pasaya boshlagan paytni sezishni o‘rganish.
Kofe haqida nima deyish mumkin?
Kofe vaqtincha tetiklikni oshirishi va uyquchanlik hissini kamaytirishi mumkin.
Ammo kofein uyquning o‘rnini bosa olmaydi.
Agar odam doimo uyqusiz yursa, buni kofe bilan qoplash muammo hal bo‘lgandek taassurot yaratishi mumkin. Asl sabab esa saqlanib qoladi.
Bundan tashqari, ayrim odamlarda kofein keyingi uyquga xalaqit berishi mumkin.
Natijada quyidagi doira paydo bo‘ladi:
uyqu yetishmasligi → uyquchanlik → kofe → uyqu qiyinlashishi → yanada ko‘proq uyqusizlik.
Shuning uchun «miya yaxshiroq ishlashi uchun nima ichsam bo‘ladi?» degan savoldan oldin boshqa savolni berish ma’qul:
«Bugun mening ish qobiliyatim nima sababdan pasaydi?»
Miya uchun vitaminlar ichish kerakmi?
Har doim ham emas.
Uzoq aqliy mehnatdan keyingi charchoqning o‘zi vitamin yoki boshqa moddalar yetishmasligini isbotlamaydi.
Ish qobiliyatining pasayishiga turli sabablar bo‘lishi mumkin:
-
uyqu yetishmasligi;
-
uzoq vaqt tanaffussiz ishlash;
-
harakatning kamligi;
-
stress;
-
ortiqcha axborot;
-
tartibsiz ovqatlanish;
-
suyuqlik yetishmasligi;
-
kasallik yoki organizmdagi boshqa holatlar.
Shuning uchun «miya charchadi — demak, unga vitamin kerak» degan fikr juda soddalashtirilgan.
Bosh ishlamay qolgandek bo‘lsa, nima qilish kerak?
Bir necha soat aqliy ishlagandan keyin diqqat sezilarli pasaysa, oddiy algoritmdan boshlash mumkin.
1. To‘xtang
O‘zingizni zo‘rlab ishlashni davom ettirish shart emas.
2. O‘rningizdan turing va harakat qiling
Bir necha daqiqa yurish ekran qarshisida yana bir necha daqiqa qimirlamay o‘t