Temir, rux va folat: yetishmovchilik holat va diqqatga ta’sir qilishi mumkinmi?

Diqqat pasayishi har doim «charchagan miya» degani emas

Agar odam diqqatini jamlay olmasa, tez charchasa yoki energiyasi yetishmayotgandek tuyulsa, ko‘pincha bunga uyqu, stress yoki ortiqcha yuklama sabab deb o‘ylaydi.

Ammo ba’zan ayrim oziq moddalarning yetishmasligi ham bunga ta’sir qilishi mumkin.

Bu maqolada organizm uchun muhim bo‘lgan uchta modda — temir, rux va folat (B9 vitamini) haqida gaplashamiz.

Asosiy qoida esa oddiy:

agar yetishmovchilik bo‘lmasa, bu moddalarni qo‘shimcha qabul qilish ularni xotira yoki diqqatni yaxshilovchi vositaga aylantirmaydi.

Temir: gap faqat qonda emas

Temir gemoglobinni hosil qilish uchun zarur. Gemoglobin qizil qon hujayralarida bo‘lib, kislorodni o‘pkadan organizm to‘qimalariga olib boradi.

Temir mushaklar faoliyati, hujayralardagi energiya almashinuvi va asab tizimi rivojlanishida ham ishtirok etadi. (ods.od.nih.gov)

Temir zaxirasi kamayib ketganda temir tanqisligi rivojlanishi va keyinchalik kamqonlik paydo bo‘lishi mumkin.

Bunda:

• holsizlik;

• charchoq;

• energiya yetishmasligi;

• jismoniy chidamlilikning pasayishi;

• diqqatni jamlash qiyinlashishi;

• ba’zan xotira bilan bog‘liq muammolar

kuzatilishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Demak, bunday vaziyatda ish qobiliyatining pasayishi haqiqatan ham temir yetishmovchiligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Ammo charchoqning o‘zi temir yetishmovchiligini anglatmaydi.

Nega temirni o‘zboshimchalik bilan ichish kerak emas?

Temirning o‘ziga xos tomoni bor: uning ortiqcha miqdori ham zararli bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun «charchadim — demak temir ichishim kerak» degan yondashuv to‘g‘ri emas.

Temir kamayishining sababi ovqatlanish, so‘rilish muammolari yoki qon yo‘qotish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Katta yoshdagi odamda temir yetishmovchiligi aniqlansa, uning sababini ham aniqlash muhim.

Shuning uchun temir qo‘shimchasini boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashish ma’qul.

Rux: kerakli mineral, lekin «miya vitamini» emas

Rux yuzlab fermentlarning ishlashida, oqsil va DNK sintezida, hujayralarning bo‘linishida, immun tizimida va to‘qimalarning tiklanishida ishtirok etadi. U asab tizimining normal faoliyati uchun ham muhim. (ods.od.nih.gov)

Kuchli rux yetishmovchiligida turli muammolar paydo bo‘lishi mumkin. Yoshi katta odamlarda rux yetishmovchiligi kognitiv va ruhiy funksiyalardagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Ammo bu normal darajadagi odamga qo‘shimcha rux xotirasini yaxshilaydi degani emas.

Yetishmovchilikni bartaraf etish — bir masala, ehtiyojdan ortiq qabul qilish — boshqa masala.

Ruxni ham ko‘p qabul qilish mumkin

Ruxning ortiqcha miqdori ko‘ngil aynishi, bosh aylanishi, bosh og‘rig‘i va oshqozon-ichakdagi noqulayliklarni keltirib chiqarishi mumkin.

Uzoq vaqt davomida katta dozada rux qabul qilish misning so‘rilishini buzishi mumkin. Natijada ruxning o‘zi boshqa muammoga sabab bo‘lishi ehtimoli bor. (ods.od.nih.gov)

Shuning uchun ruxni doimiy ravishda «immunitet, miya va energiya uchun» yuqori dozada ichish ma’qul emas.

Folat: organizm uchun yana bir muhim modda

Folat — B9 vitaminining tabiiy shakli.

U hujayralarning bo‘linishi, DNK hosil bo‘lishi va normal qon yaratish jarayonlari uchun zarur.

Kuchli folat yetishmovchiligida kamqonlik paydo bo‘lishi mumkin. Bunda holsizlik, charchoq, jahldorlik, bosh og‘rig‘i va diqqatni jamlash qiyinlashishi kuzatilishi mumkin. (ods.od.nih.gov)

Shuning uchun folat yetishmovchiligi umumiy holatga ta’sir qilishi mumkin.

Ammo bundan «folat hamma odamda xotirani yaxshilaydi» degan xulosa chiqmaydi.

Foliy kislotasi qo‘shimchalari va kognitiv faoliyat bo‘yicha tadqiqotlar bir xil natija bermagan. Hozircha foliy kislotasini xotira pasayishi yoki demensiyaning oldini olish uchun universal vosita deb hisoblashga asos yetarli emas. (ods.od.nih.gov)

Temir, rux va folatni nima birlashtiradi?

Uchala modda ham organizm uchun zarur, ammo ularning vazifalari turlicha.

Temir kislorod tashilishi va energiya almashinuvida muhim.

Rux ko‘plab fermentlar, immun tizimi, to‘qimalarning tiklanishi va asab tizimi faoliyatida qatnashadi.

Folat hujayralar bo‘linishi, DNK hosil bo‘lishi va normal qon yaratish uchun zarur.

Shuning uchun ularning yetishmovchiligi umumiy holat va ish qobiliyatiga turlicha ta’sir qilishi mumkin.

Faqat alomatlarga qarab qaysi modda yetishmayotganini aniqlash esa qiyin.

Qachon yetishmovchilikdan shubhalanish mumkin?

Quyidagi holatlarda shifokor bilan ehtimoliy yetishmovchilik haqida maslahatlashish ma’qul:

• charchoq uzoq davom etsa;

• kuchli holsizlik paydo bo‘lsa;

• jismoniy yoki aqliy ish qobiliyati sezilarli pasaysa;

• diqqatni jamlash qiyinlashsa;

• ovqatlanish juda cheklangan bo‘lsa;

• oshqozon-ichak tizimida oziq moddalar so‘rilishiga ta’sir qiladigan kasallik bo‘lsa;

• sababi noma’lum qon yo‘qotish kuzatilsa;

• boshqa noodatiy belgilar paydo bo‘lsa.

Bunday vaziyatda qaysi tahlillar kerakligini shifokor aniqlaydi.

Mahsulotlarmi yoki qo‘shimchalarmi?

Agar organizm zarur moddalarni oddiy ovqatdan yetarli olayotgan bo‘lsa, ovqat birinchi manba bo‘lgani ma’qul.

Temir go‘sht, baliq, parranda go‘shti, dukkaklilar va ayrim boyitilgan mahsulotlarda mavjud.

Rux go‘sht, dengiz mahsulotlari, dukkaklilar, yong‘oq va urug‘larda uchraydi.

Folat yashil bargli sabzavotlar, dukkaklilar, ayrim mevalar va boshqa mahsulotlarda mavjud.

Qo‘shimchalar esa, avvalo, yetishmovchilik yoki unga ehtiyoj mavjud bo‘lganda maqsadga muvofiq.

Asosiy xulosa

Temir yetishmovchiligi holsizlik, charchoq va diqqat bilan bog‘liq muammolarga olib kelishi mumkin. Folat yetishmovchiligi ham umumiy holatga ta’sir qilishi mumkin, kuchli rux yetishmovchiligi esa asab tizimi va kognitiv faoliyatga ta’sir qilishi ehtimoli bor.

Ammo bu moddalarni «miya uchun» sabab­siz qabul qilish kerak degani emas.

Agar alomatlar mavjud bo‘lsa, bir nechta qo‘shimchani taxmin bilan ichishdan ko‘ra, mumkin bo‘lgan yetishmovchilikni va uning sababini aniqlash foydaliroq.