Nega «xotira uchun biror narsa» topishni xohlaymiz?
Odam ismlar, so‘zlar yoki nima uchun xonaga kirganini tez-tez unutayotganini sezsa, oddiy yechim izlash tabiiy.
Ayniqsa vitaminlar va qo‘shimchalar ko‘p reklama qilinadi: omega-3, magniy, B guruhi vitaminlari, D vitamini, xolin, ginkgo va «miya uchun» turli komplekslar.
Ammo bu yerda ikki xil vaziyatni ajratish kerak:
qo‘shimcha organizmdagi yetishmovchilikni bartaraf etadi
va
odamda yetishmovchilik bo‘lmasa ham, xotirani yaxshilash umidida qo‘shimcha qabul qilinadi.
Bu ikkisi bir xil emas.
Qachon qo‘shimcha haqiqatan foydali bo‘lishi mumkin?
Agar organizmda muayyan modda yetishmasa, uni to‘ldirish muhim bo‘lishi mumkin.
Masalan, B12 vitamini kuchli yetishmaganda asab tizimi bilan bog‘liq muammolar va xotira o‘zgarishlari paydo bo‘lishi mumkin. Temir yetishmovchiligida esa holsizlik, charchoq va diqqatni jamlash qiyinlashishi kuzatilishi mumkin.
Bunday vaziyatda maqsad miyani «kuchaytirish» emas, balki aniq sababni bartaraf etish.
Xuddi shu narsa avvalgi maqolalarda ko‘rib chiqilgan magniy, D vitamini, folat, yod va boshqa oziq moddalarga ham tegishli.
Shuning uchun yetishmovchilikdan shubha bo‘lsa, o‘n xil qo‘shimchani sotib olishdan ko‘ra, avvalo sababni aniqlash ma’qul.
Agar yetishmovchilik bo‘lmasa-chi?
Bu yerda vaziyat boshqacha.
Organizmga vitamin va minerallar kerak. Ammo ularning miqdorini ehtiyojdan oshirish miya avtomatik ravishda yaxshiroq ishlaydi degani emas.
Kognitiv faoliyat uchun qo‘shimchalar bo‘yicha tadqiqotlar vitaminlarni xotirani universal tarzda yaxshilovchi vosita deb hisoblashga yetarli asos bermaydi.
Masalan, katta yoshdagi odamlarda B guruhi vitaminlari, omega-3 va boshqa ayrim qo‘shimchalar umumiy kognitiv faoliyatni ishonchli yaxshilagani ko‘rsatilmagan.
Muhim tamoyil:
yetishmovchilikni bartaraf etish — foydali; ehtiyojdan ortiq qabul qilish — avtomatik ravishda foydaliroq emas.
Omega-3-chi?
Omega-3 haqida 25-maqolada batafsil gaplashgan edik.
Baliq va omega-3 saqlovchi mahsulotlar sog‘lom ovqatlanishning bir qismi bo‘lishi mumkin. Ammo baliq yog‘i kapsulasi xotirani albatta yaxshilaydi degani emas.
Omega-3 qo‘shimchalari kognitiv muammolarni davolashi yoki Altsgeymer kasalligining oldini olishi haqida ishonchli dalillar yetarli emas.
Shuning uchun omega-3 ni avvalo to‘g‘ri ovqatlanishning bir qismi sifatida ko‘rish ma’qul.
Ginkgo-chi? Axir uni aynan miya uchun sotishadi-ku
Ginkgo biloba — xotira va «miya salomatligi» uchun eng ko‘p reklama qilinadigan o‘simlik qo‘shimchalaridan biridir.
Ammo reklama va tadqiqot natijalari bir xil narsa emas.
3000 dan ortiq yoshi katta odamlar qatnashgan katta tadqiqotda ginkgo demensiya yoki Altsgeymer kasalligi rivojlanishi xavfini kamaytirmagan. Sog‘lom yoshi katta odamlarda kognitiv pasayishni sekinlashtirishi ham isbotlanmagan.
Bundan tashqari, ginkgo ayrim dorilar bilan o‘zaro ta’sir qilishi va qon ivishini kamaytiruvchi dorilarni qabul qiladigan odamlarda qon ketish xavfini oshirishi mumkin.
Shuning uchun «tabiiy» degani «mutlaqo xavfsiz va samarali» degani emas.
Ba’zan muammo umuman vitaminlarda emas
Bu maqolaning eng muhim qismi.
Odam:
«Xotiram yomonlashdi»,
deb o‘ylaydi va darhol vitamin qidiradi.
Ammo sabab quyidagilardan biri bo‘lishi mumkin:
-
uyqu yetishmasligi;
-
surunkali charchoq;
-
haddan tashqari aqliy yoki jismoniy yuklama;
-
stress;
-
jismoniy faollikning kamligi;
-
bir xil ovqatlanish;
-
ayrim dorilar;
-
spirtli ichimliklarni iste’mol qilish;
-
qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi;
-
kamqonlik yoki ayrim oziq moddalar yetishmovchiligi;
-
ruhiy holatdagi ayrim o‘zgarishlar;
-
miya yoki qon tomirlarga ta’sir qiladigan kasalliklar.
Shuning uchun ba’zan odamga yangi preparat emas, yaxshi uyqu, tiklanish, harakat, ovqatlanishni o‘zgartirish yoki tekshiruv kerak bo‘ladi.
Qo‘shimcha kerakmi-yo‘qmi qanday tushunish mumkin?
Oddiy tartibdan foydalanish mumkin.
1-qadam. Muammoning o‘ziga qarang
Aynan nima o‘zgardi?
Ba’zan ism yoki so‘zlar esdan chiqyaptimi?
Yoki odatiy ishlarni bajarish, tanish joylarda yo‘l topish, qaror qabul qilish qiyinlashdimi?
Bu ikki xil vaziyat.
2-qadam. Hayot tarzini baholang
Qo‘shimcha izlashdan oldin quyidagilarni tekshirish foydali:
-
uyqu yetarlimi;
-
muntazam harakat bormi;
-
yuklama haddan tashqari emasmi;
-
ovqatlanish xilma-xilmi;
-
dam olish va tiklanishga vaqt yetarlimi.
Ba’zan muammoning eng ehtimoliy sababi aynan shu yerda bo‘ladi.
3-qadam. Yetishmovchilik ehtimolini ko‘rib chiqing
Agar ovqatlanish cheklangan bo‘lsa yoki yetishmovchilikka xos belgilar paydo bo‘lsa, shifokor bilan maslahatlashish ma’qul.
Tekshiruvlar aynan nimani tuzatish kerakligini aniqlashga yordam beradi.
4-qadam. Shundan keyin qo‘shimcha haqida qaror qiling
Agar yetishmovchilik tasdiqlansa yoki shifokor qo‘shimchani maqsadga muvofiq deb topsa, uni qabul qilishning aniq sababi bo‘ladi.
Bu bir vaqtning o‘zida magniy, B12, omega-3, D vitamini, rux, ginkgo va boshqa ko‘plab qo‘shimchalarni «miya uchun» qabul qilishdan ancha oqilona.
Nega «xotira uchun» kompleks har doim ham yaxshi tanlov emas?
Qutida uzun ro‘yxat bo‘lishi mumkin:
«Xotira uchun. Miya uchun. Diqqat uchun. Energiya uchun».
Ammo kapsulada ko‘p moddalar borligi uning samarali ekanini isbotlamaydi.
Ayrim moddalar odamga umuman kerak bo‘lmasligi mumkin. Ba’zi moddalar esa katta dozada nojo‘ya ta’sir qilishi mumkin.
Qo‘shimchalar dorilar bilan o‘zaro ta’sir qilishi ham mumkin. Shuning uchun qo‘shimchani faqat retseptsiz sotilgani uchun xavfsiz deb hisoblash to‘g‘ri emas.
Qachon qo‘shimcha emas, shifokor kerak?
Agar xotiradagi o‘zgarishlar doimiy bo‘lib qolsa yoki asta-sekin kuchaysa, qo‘shimchalar bilan cheksiz tajriba qilish kerak emas.
Ayniqsa quyidagilar paydo bo‘lsa, tibbiy baholash muhim:
-
bir xil savollarni qayta-qayta berish;
-
tanish joylarda yo‘nalishni yo‘qotish;
-
odatiy ishlarni bajarishda qiyinchilik;
-
pul yoki dorilarni boshqarishda muammolar;
-
nutqda sezilarli o‘zgarishlar;
-
xulq-atvorda yaqqol o‘zgarishlar;
-
mustaqillikning asta-sekin kamayishi.
To‘satdan ong chalkashishi, nutqning buzilishi, tananing bir tomonida kuchsizlik yoki uvishish, ko‘rish yoki muvozanatning keskin buzilishi esa shoshilinch tibbiy yordamni talab qiladi.
Xotirani qo‘llab-quvvatlash uchun aslida nima qilish kerak?
Agar aniq yetishmovchilik bo‘lmasa, qo‘shimchalardan boshlash shart emas.
Asosiy e’tibor:
-
yetarli uyqu;
-
muntazam harakat;
-
xilma-xil ovqatlanish;
-
yetarli suyuqlik;
-
aqliy faollik;
-
muloqot;
-
yuklama va tiklanishni navbatlashtirish;
-
kasalliklar va xavf omillarini nazorat qilishga qaratilishi mumkin.
Shuning uchun ushbu turkumning keyingi maqolalari kapsulalar haqida emas, kun davomida aqliy ish qobiliyatini qanday saqlash haqida bo‘ladi.
Asosiy xulosa
Qo‘shimchalar aniq muammoni hal qilganda — masalan, ma’lum bir moddaning yetishmovchiligi bo‘lsa — o‘rinli bo‘lishi mumkin.
Ammo yetishmovchilik bo‘lmasa, navbatdagi kapsula xotirani avtomatik ravishda yaxshilaydi deb kutish uchun asos yetarli emas.
Shuning uchun eng yaxshi savol:
«Xotira uchun nima ichsam bo‘ladi?» emas,
balki:
«Nega xotira yoki diqqat yomonlashdi va nimani o‘zgartirish mumkin?»
Ba’zan javob haqiqatan ham oziq moddasida bo‘ladi. Ammo ko‘pincha sabab uyqu, yuklama, tiklanish, hayot tarzi yoki sog‘liq holatida bo‘lishi mumkin.