Ma’lumotlar tanishuv xususiyatiga ega va amaliy tajribaga asoslangan. Qo‘llashdan oldin sharoitingizni inobatga oling va zarurat tug‘ilganda mutaxassislar bilan maslahatlashing.
Xususiy uydagi elektr tizimi haqida amaliy ma’lumotlar: elektr simlari, elektr shitlari, himoya avtomatlari, rozetkalar, kalitlar, yerga ulash va elektr tizimidan xavfsiz foydalanish.
Elektr simlarini tanlash haqida gap ketganda, deyarli har doim bitta savol paydo bo‘ladi: mis yoki alyuminiy?
Kimdir misni afzal ko‘radi — u mustahkamroq, qulayroq va ko‘p marta bukilganda yaxshi bardosh beradi. Boshqalar esa alyuminiyni tanlaydi, chunki u arzonroq va yengilroq.
Uyda elektr simlari ko‘p yillar xizmat qilishi mumkin. Shuning uchun tabiiy savol tug‘iladi: agar chiroqlar yonayotgan, rozetkalar ishlayotgan va avtomat o‘chmayotgan bo‘lsa, nima uchun simlarni almashtirish kerak?
Muammo shundaki, simlarning yoshi ularning haqiqiy holatini har doim ham ko‘rsatmaydi.
Elektr rozetkasi uyimizda shu qadar odatiy narsaki, ko‘pincha unga deyarli e’tibor bermaymiz.
Vilka tiqiladi — qurilma ishlaydi. Vilka chiqariladi — qurilma ishlashdan to‘xtaydi. Hammasi juda oddiydek ko‘rinadi.
Ammo aynan shu odatiylik ba’zan ehtiyotsizlikka sabab bo‘ladi.
Elektr tizimidagi nosozlik har doim ham darhol ko‘zga tashlanmaydi. Ba’zan sim butun, avtomat soz, rozetka ishlayapti, chiroq yonmoqda — lekin ulanish joylaridan birida kontakt yomonlashgan bo‘ladi.
Bir qarashda bu kichik muammodek ko‘rinadi. Ammo yomon kontakt vaqt o‘tishi bilan kuchli qizishga, elektr simlarining shikastlanishiga va hatto yong‘inga sabab bo‘lishi mumkin.
Tasavvur qiling, oddiy bir holat yuz berdi.
Bir vaqtning o‘zida elektr choynak, isitgich va yana boshqa kuchli elektr jihozini yoqdingiz. Avtomatik o‘chirgich o‘chib qoldi.
Uy egasi nima qiladi?
Elektr bilan bog‘liq eng xavfli fikrlardan biri — «hammasi joyida, axir oldin ham ishlab kelgan-ku» degan qarashdir.
Elektr simlari yillar davomida hech qanday sezilarli muammosiz ishlashi mumkin. Ammo bu ularning holati o‘zgarmay qoladi degani emas. Izolyatsiya eskiradi, kabellar qizib-soviydi, ulanish joylari vaqt o‘tishi bilan bo‘shashi mumkin. Simlarga mexanik ta’sir, namlik, quyosh nuri va boshqa omillar ham ta’sir qiladi.
Elektrda ko‘pchilik biladigan oddiy qoida bor: har bir elektr yuklamasi uchun mos kesimli sim yoki kabel tanlanishi kerak.
Ba’zan odam shunday o‘ylaydi: «Bu sim arzonroq, qurilma baribir ishlayapti. Nima uchun qalinroq kabelga ortiqcha pul sarflash kerak?»
Muammo shundaki, kesimi yuklamaga mos kelmaydigan kabel ham ma’lum vaqt davomida odatdagidek ishlashi mumkin.
Ammo noto‘g‘ri tanlovning oqibati darhol sezilmasligi mumkin.
Oldingi maqolada xususiy uyda nima uchun himoyaviy yerga ulash kerakligi va nima uchun faqat avtomat yoki UZO bilan cheklanib bo‘lmasligini ko‘rib chiqdik.
Endi eng amaliy savol tug‘iladi:
Yerga ulashni qanday qilib to‘g‘ri tashkil qilish va ortiqcha pul sarflamaslik mumkin?
Bir qarashda hammasi oddiydek ko‘rinadi: bir nechta metall elektrodni yerga qoqish, ularni o‘zaro birlashtirish va elektr щitiga ulash.
Oddiy xususiy uyni tasavvur qiling.
Unda kir yuvish mashinasi, muzlatkich, bojler, elektr nasosi va turli elektr asboblari bor. Hammasi ishlayapti, elektr щitida avtomatlar ham o‘rnatilgan.
Lekin bir kuni elektr jihozlaridan birining ichida izolyatsiya shikastlanib, faza simi metall korpusga tegib qolsa-chi?
Nima bo‘ladi?
Elektr щitiga UZO o‘rnatdingiz.
Qurilmada TEST tugmasi bor, u zamonaviy va ishonchli ko‘rinadi. Endi xotirjam bo‘lish mumkin, deb o‘ylaysiz: tok noto‘g‘ri yo‘ldan oqsa, UZO elektrni o‘chiradi.
Ammo muhim savol bor:
UZO haqiqatan ham to‘g‘ri ulanganmi, to‘g‘ri tanlanganmi va avariya holatida o‘z vazifasini bajara oladimi?
Elektr energiyasi hayotimizning oddiy bir qismiga aylangan. Kir yuvish mashinasi, muzlatkich, bojler, elektr asboblari — ulardan har kuni foydalanamiz va ko‘pincha xavf haqida o‘ylamaymiz.
Lekin boshqa bir vaziyatni tasavvur qiling.
Kir yuvish mashinasi ichida izolyatsiya shikastlandi va faza simi metall korpusga tegib qoldi. Natijada korpusda xavfli kuchlanish paydo bo‘lishi mumkin.
Oddiy elektr rozetkasini almashtirishni zarur asboblar va yetarli tajriba bo‘lsa, mustaqil bajarish mumkin. Ammo elektr toki ehtiyotsizlikni kechirmaydi. Shuning uchun bu ishda eng muhimi tezlik emas, balki xavfsizlikdir.
Agar elektr simlari eski yoki shikastlangan bo‘lsa, kuyish va erish izlari ko‘rinsa yoki kerakli avtomatni aniq aniqlay olmasangiz, malakali elektrik yordamiga murojaat qilgan ma’qul.