Xususiy uydagi elektr tizimi haqida amaliy ma’lumotlar: elektr simlari, elektr shitlari, himoya avtomatlari, rozetkalar, kalitlar, yerga ulash va elektr tizimidan xavfsiz foydalanish.
Elektr bilan bog‘liq eng xavfli fikrlardan biri — «hammasi joyida, axir oldin ham ishlab kelgan-ku» degan qarashdir.
Elektr simlari yillar davomida hech qanday sezilarli muammosiz ishlashi mumkin. Ammo bu ularning holati o‘zgarmay qoladi degani emas. Izolyatsiya eskiradi, kabellar qizib-soviydi, ulanish joylari vaqt o‘tishi bilan bo‘shashi mumkin. Simlarga mexanik ta’sir, namlik, quyosh nuri va boshqa omillar ham ta’sir qiladi.
Elektrda ko‘pchilik biladigan oddiy qoida bor: har bir elektr yuklamasi uchun mos kesimli sim yoki kabel tanlanishi kerak.
Ba’zan odam shunday o‘ylaydi: «Bu sim arzonroq, qurilma baribir ishlayapti. Nima uchun qalinroq kabelga ortiqcha pul sarflash kerak?»
Muammo shundaki, kesimi yuklamaga mos kelmaydigan kabel ham ma’lum vaqt davomida odatdagidek ishlashi mumkin.
Ammo noto‘g‘ri tanlovning oqibati darhol sezilmasligi mumkin.
Oldingi maqolada xususiy uyda nima uchun himoyaviy yerga ulash kerakligi va nima uchun faqat avtomat yoki UZO bilan cheklanib bo‘lmasligini ko‘rib chiqdik.
Endi eng amaliy savol tug‘iladi:
Yerga ulashni qanday qilib to‘g‘ri tashkil qilish va ortiqcha pul sarflamaslik mumkin?
Bir qarashda hammasi oddiydek ko‘rinadi: bir nechta metall elektrodni yerga qoqish, ularni o‘zaro birlashtirish va elektr щitiga ulash.
Oddiy xususiy uyni tasavvur qiling.
Unda kir yuvish mashinasi, muzlatkich, bojler, elektr nasosi va turli elektr asboblari bor. Hammasi ishlayapti, elektr щitida avtomatlar ham o‘rnatilgan.
Lekin bir kuni elektr jihozlaridan birining ichida izolyatsiya shikastlanib, faza simi metall korpusga tegib qolsa-chi?
Nima bo‘ladi?
Elektr щitiga UZO o‘rnatdingiz.
Qurilmada TEST tugmasi bor, u zamonaviy va ishonchli ko‘rinadi. Endi xotirjam bo‘lish mumkin, deb o‘ylaysiz: tok noto‘g‘ri yo‘ldan oqsa, UZO elektrni o‘chiradi.
Ammo muhim savol bor:
UZO haqiqatan ham to‘g‘ri ulanganmi, to‘g‘ri tanlanganmi va avariya holatida o‘z vazifasini bajara oladimi?
Elektr energiyasi hayotimizning oddiy bir qismiga aylangan. Kir yuvish mashinasi, muzlatkich, bojler, elektr asboblari — ulardan har kuni foydalanamiz va ko‘pincha xavf haqida o‘ylamaymiz.
Lekin boshqa bir vaziyatni tasavvur qiling.
Kir yuvish mashinasi ichida izolyatsiya shikastlandi va faza simi metall korpusga tegib qoldi. Natijada korpusda xavfli kuchlanish paydo bo‘lishi mumkin.
Oddiy elektr rozetkasini almashtirishni zarur asboblar va yetarli tajriba bo‘lsa, mustaqil bajarish mumkin. Ammo elektr toki ehtiyotsizlikni kechirmaydi. Shuning uchun bu ishda eng muhimi tezlik emas, balki xavfsizlikdir.
Agar elektr simlari eski yoki shikastlangan bo‘lsa, kuyish va erish izlari ko‘rinsa yoki kerakli avtomatni aniq aniqlay olmasangiz, malakali elektrik yordamiga murojaat qilgan ma’qul.
Elektr jihozini ulaganingizda rozetka qizib ketadimi? Kuchli elektr jihozlari ishlaganda rozetkaning biroz iliqlashishi mumkin. Ammo u juda issiq bo‘lib qolsa, kuygan plastmassa hidi, qorayish yoki chirsillash paydo bo‘lsa, bu xavfli belgidir.
Qizib ketish rozetkaning shikastlanishiga, simlarning erishiga va eng yomon holatda yong‘inga olib kelishi mumkin.
Kvartirada elektr birdan o‘chib qolsa, odatda: «Avtomat o‘chib qoldi», deb aytamiz.
Ba’zan kuchli elektr jihozlaridan birini o‘chirish va avtomatni qayta yoqish kifoya qiladi.
Ammo avtomat qayta-qayta o‘chaversa, bu e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydigan muammoning belgisi.
Avtomatik o‘chirgich elektr tarmog‘ini ortiqcha yuklama va qisqa tutashuvdan himoya qiladi.
Eski elektr simlari uy yoki xonadonda qisqa tutashuv, simlarning qizib ketishi, avtomatning tez-tez o‘chishi va elektr bilan bog‘liq boshqa muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, elektr tizimi o‘nlab yillar davomida yangilanmagan uylarda bunga jiddiy e’tibor berish kerak.
Ammo elektr simlarini qachon almashtirish kerakligini qanday bilish mumkin? Buning uchun har doim devorlarni ochish shart emas. Ayrim belgilar elektr simlarining eskirganini oldindan aniqlashga yordam beradi.