Tasavvur qiling, oddiy bir holat yuz berdi.
Bir vaqtning o‘zida elektr choynak, isitgich va yana boshqa kuchli elektr jihozini yoqdingiz. Avtomatik o‘chirgich o‘chib qoldi.
Uy egasi nima qiladi?
Ba’zan eng oson yo‘l shunday tuyuladi:
«Kuchliroq avtomat qo‘yaman — muammo yo‘qoladi».
Haqiqatan ham muammo yo‘qolishi mumkin.
Ammo shu bilan birga elektr liniyasining normal himoyasi ham yo‘qolishi mumkin.
Chunki avtomatik o‘chirgich faqat jihozlarni emas, balki eng avvalo elektr simlarini ortiqcha tok va xavfli qizib ketishdan himoya qiladi.
Agar kabelni tekshirmasdan avtomatning nominal tokini oshirsangiz, xavfli vaziyat yuzaga kelishi mumkin.
Avtomatik o‘chirgich nima uchun kerak?
Avtomatik o‘chirgich elektr zanjirini xavfli ish rejimlaridan, birinchi navbatda ortiqcha yuklama va qisqa tutashuvdan himoya qiladi.
Simdan juda katta tok o‘tganda, o‘tkazgich qiziydi.
Tok qancha katta bo‘lsa, qizish ham shuncha kuchli bo‘ladi. Soddalashtirilgan ko‘rinishda bu bog‘liqlik quyidagi formula bilan ifodalanadi:
P = I²R
Bu yerda P — issiqlik ko‘rinishida ajraladigan quvvat, I — tok, R — o‘tkazgichning qarshiligi.
Bu formulada tokning kvadratda ekaniga e’tibor bering.
Agar tok ikki baravar oshsa, boshqa shartlar o‘zgarmagan holda issiqlik ajralishi taxminan to‘rt baravar oshadi.
Shuning uchun ruxsat etilgan yuklamadan oshib ketish oddiy masala emas.
Nima uchun avtomat kabelga mos bo‘lishi kerak?
Tasavvur qiling, devor ichidan ma’lum kesimdagi kabel o‘tkazilgan.
U faqat ma’lum sharoitlarda va ma’lum tok qiymatigacha xavfsiz ishlashi mumkin. Ruxsat etilgan yuklama faqat kabel kesimiga emas, balki o‘tkazgich materiali, kabelni yotqizish usuli, atrof-muhit harorati, yonma-yon joylashgan kabellar soni va boshqa shartlarga ham bog‘liq.
Avtomat shunday tanlanadiki, xavfli tok paydo bo‘lganda u kabel haddan tashqari qizib ketishidan oldin liniyani uzishi kerak.
Shuning uchun muhim bog‘liqlik mavjud:
yuklama → kabel → avtomatik himoya.
Avtomatni kabeldan alohida ko‘rib bo‘lmaydi.
Kuchliroq avtomat qo‘yilsa nima bo‘ladi?
Aytaylik, liniya kichikroq nominaldagi avtomat bilan himoyalangan va katta yuklama vaqtida u tez-tez o‘chadi.
Uy egasi uni kattaroq nominaldagi avtomatga almashtiradi.
Endi o‘sha yuklama paytida avtomat o‘chmaydi.
Go‘yoki muammo hal bo‘ldi.
Ammo kabeldan o‘tayotgan tok yo‘qolib qolmaydi.
Shunchaki avtomat liniyaga kattaroq yuklama bilan ishlashga imkon berdi.
Agar kabel bunday yuklamaga mo‘ljallanmagan bo‘lsa, u me’yordan ortiq qizishi mumkin.
Agar kabel devor ichida yashirin yotqizilgan bo‘lsa, bu qizishni odam umuman sezmasligi mumkin.
Izolyatsiya asta-sekin eskiradi, keyinchalik shikastlanish tok sizib chiqishiga, qisqa tutashuvga yoki yong‘inga olib kelishi mumkin.
Demak, avtomat o‘chmay qo‘ydi, lekin xavf aksincha ortishi mumkin.
Avtomat tez-tez o‘chsa nima qilish kerak?
Darhol:
«Avtomat kuchsiz ekan»
degan xulosaga kelmang.
Ehtimol, u o‘z vazifasini bajarayotgandir.
Avvalo o‘chish sababini aniqlash kerak.
Sabab ortiqcha yuklama bo‘lishi mumkin
Masalan, bitta liniyaga bir vaqtning o‘zida juda ko‘p kuchli iste’molchilar ulangan.
Bunday vaziyatda yechim avtomatni almashtirish emas, balki:
-
bir vaqtning o‘zida ishlayotgan yuklamani kamaytirish;
-
iste’molchilarni turli liniyalarga ajratish;
-
kuchli elektr jihozi uchun alohida liniya o‘tkazish;
-
yuklamani to‘g‘ri hisoblash
bo‘lishi mumkin.
Sabab qisqa tutashuv bo‘lishi mumkin
Agar avtomat jihoz yoki liniya yoqilishi bilan deyarli darhol o‘chsa, nosozlik yoki qisqa tutashuv ehtimoli bor.
Bunday vaziyatda avtomat nominalini oshirish ayniqsa xavfli.
Avval nosozlik sababini topish kerak.
Muammo elektr jihozining o‘zida bo‘lishi mumkin
Ba’zan muammo uy elektr tarmog‘ida emas.
Masalan, buzilgan isitish elementi, elektr dvigateli, kabel yoki boshqa nosozlik himoya qurilmasining o‘chishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Bunday holatda kuchliroq avtomat o‘rnatish muammoni hal qilmaydi.
Lekin avtomat katta tokda o‘chishi kerak-ku?
Ha, agar u to‘g‘ri tanlangan va soz bo‘lsa, xavfli rejimda himoyani ta’minlashi kerak.
Ammo muhim jihat bor.
Avtomat liniyani o‘zining xususiyatlariga muvofiq himoya qiladi. Agar uning nominal toki kabelning ruxsat etilgan yuklamasiga nisbatan juda katta tanlansa, kabel uchun xavfli bo‘lgan rejim avtomat o‘chguncha davom etishi mumkin.
Bundan tashqari, avtomatlarda nominal tokdan tashqari vaqt-tok xarakteristikasi kabi boshqa muhim xususiyatlar ham mavjud.
Shuning uchun avtomatni faqat:
«Amperi qancha katta bo‘lsa, shuncha yaxshi»
degan tamoyil bilan tanlash mumkin emas.
Aksincha:
kattaroq nominaldagi avtomat xavfsizroq degani emas.
Unda qalinroq kabel va kuchliroq avtomat qo‘yish mumkinmi?
Bu boshqa masala.
Agar elektr liniyasi boshidan katta yuklamaga mo‘ljallangan bo‘lsa, mos kabel tanlangan, ulanishlar to‘g‘ri bajarilgan va himoya qurilmalari tizimga mos bo‘lsa, kuchliroq liniya yaratish mumkin.
Ammo faqat avtomatni almashtirish yetarli emas.
Masalan, kuchli suv isitkich, elektr plitasi, payvandlash apparati yoki boshqa katta quvvatli iste’molchini o‘rnatmoqchi bo‘lsangiz, avval uning quvvati va ish toki, liniya uzunligi, kabelni yotqizish usuli va boshqa sharoitlarni hisobga olish kerak.
Shundan keyin mos kabel kesimi va himoya qurilmasi tanlanadi.
Kabelning uzunligi ham muhimmi?
Ha.
O‘tkazgich qancha uzun bo‘lsa, uning qarshiligi shuncha katta bo‘ladi.
Bu nafaqat qizish, balki kuchlanish pasayishi uchun ham muhim.
Ayniqsa, uzoqdagi ustaxona, nasos, xo‘jalik binosi yoki elektr taqsimlash щitidan ancha uzoqda joylashgan boshqa iste’molchini elektr bilan ta’minlashda bu masalaga e’tibor berish kerak.
Shuning uchun uzun liniya uchun:
«Qo‘shnimda shu jihoz bor, demak men ham xuddi shunday kabel va avtomat qo‘yaman»
deyish to‘g‘ri emas.
Sharoitlar butunlay boshqacha bo‘lishi mumkin.
Yomon ulanishlar-chi?
Yana bir xavf mavjud.
Kabel kesimi to‘g‘ri tanlangan bo‘lsa ham, yomon kontakt kuchli qizish manbaiga aylanishi mumkin.
Masalan:
-
yaxshi mahkamlanmagan qisqich;
-
oksidlangan kontakt;
-
shikastlangan klemma;
-
sifatsiz ulanish;
-
o‘tkazgichlarni noto‘g‘ri biriktirish.
Bunday joyda qo‘shimcha qarshilik paydo bo‘ladi.
Tok o‘tganda kontakt qiziydi.
Bu yerda ham o‘sha bog‘liqlik ishlaydi:
P = I²R
Shuning uchun xavfsiz elektr tarmog‘i faqat to‘g‘ri tanlangan kabel va avtomatdan iborat emas.
Ulanishlarning sifati ham juda muhim.
Nima uchun eski uyda bu ayniqsa xavfli?
Eski xususiy uyda elektr yuklamasi yillar davomida asta-sekin ortib borishi mumkin.
Bir vaqtlar elektr tarmog‘i faqat yoritish, televizor, muzlatkich va bir nechta rozetkaga mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin.
Keyinchalik esa:
-
suv isitkich;
-
kir yuvish mashinasi;
-
konditsioner;
-
elektr isitkich;
-
nasos;
-
payvandlash apparati;
-
elektr asboblari;
-
boshqa kuchli texnika
paydo bo‘ladi.
Ammo eski kabel o‘zgarishsiz qoladi.
Shunda kuchliroq avtomat qo‘yish istagi paydo bo‘ladi.
Lekin avtomat kabelning o‘tkazish imkoniyatini oshirmaydi.
Agar kabel ma’lum yuklamaga hisoblangan bo‘lsa, kuchliroq avtomat qo‘yish uni qalinlashtirib qo‘ymaydi.
Avtomat o‘chsa, qanday yo‘l tutish kerak?
Oddiy ketma-ketlikdan foydalanish mumkin.
Birinchi. Qaysi liniyaning avtomati o‘chganini aniqlang.
Ikkinchi. Qaysi elektr jihozlari bir vaqtda ishlaganini ko‘ring.
Uchinchi. Avtomat faqat katta yuklamada o‘chadimi yoki bitta aniq jihozni yoqqanda ham o‘chadimi — shuni kuzating.
To‘rtinchi. Muammo takrorlansa, avtomat nominalini o‘zboshimchalik bilan oshirmang.
Beshinchi. Liniya, ulanishlar va unga ulangan elektr jihozlarining holatini tekshirtiring.
Agar yangi liniya yoki katta quvvatli iste’molchi haqida gap ketayotgan bo‘lsa, yuklamani hisoblash va sharoitga mos kabel hamda himoya qurilmasini tanlash kerak.
UZO haqida nima deyish mumkin?
Bu yerda turli himoya vazifalarini aralashtirib yubormaslik kerak.
Avtomatik o‘chirgich va UZO turli vazifalarni bajaradi.
Avtomat asosan liniyani ortiqcha yuklama va qisqa tutashuvdan himoya qiladi.
UZO esa tok sizib chiqishidan himoyalanish va elektr toki urishi xavfini kamaytirish uchun xizmat qiladi.
Shuning uchun UZO to‘g‘ri tanlangan avtomatning o‘rnini bosa olmaydi.
Aksincha, avtomat ham kerakli joyda UZO o‘rnini bosa olmaydi.
Xususiy uyning elektr xavfsizligi — bu bitta qurilma emas, balki bir-biri bilan bog‘langan himoya tizimi.
Asosiy qoida
Agar avtomat tez-tez o‘chayotgan bo‘lsa, uni darhol «kuchsiz» deb hisoblamang.
Ehtimol, u sizga e’tibor berish kerak bo‘lgan muammo haqida signal berayotgandir.
Oddiy ketma-ketlikni eslab qoling:
yuklama → kabel → avtomatik himoya.
Avval yuklama aniqlanadi.
Keyin foydalanish sharoitlarini hisobga olgan holda kabel tanlanadi.
Shundan so‘ng mos himoya qurilmasi tanlanadi.
Aksincha:
«Avtomat o‘chmasligi uchun kuchlirog‘ini qo‘yamiz»
deyish noto‘g‘ri.
Avtomatik o‘chirgich sizga elektr energiyasidan foydalanishga xalaqit berish uchun o‘rnatilmaydi.
Uning vazifasi — xavfli rejimni o‘z vaqtida to‘xtatish.
Shuning uchun avtomat tez-tez o‘chsa, to‘g‘ri savol:
«Qaysi avtomatni kuchlirog‘iga almashtirsam bo‘ladi?»
emas, balki:
«Nima sababdan u o‘chyapti va mening elektr liniyam bunday yuklamaga bardosh bera oladimi?»
Материал ахборот характерига эга. Электр линияларини ҳисоблаш, ҳимоя қурилмаларини танлаш ва электр щитида ишлаш амалдаги талаблар ҳамда объектнинг аниқ шароитларини ҳисобга олган ҳолда бажарилиши керак. Кириш щити, кучли истеъмолчилар ва яширин электр симлари билан боғлиқ ишлар бўйича малакали электрикка мурожаат қилиш тавсия этилади.