Elektr energiyasi hayotimizning oddiy bir qismiga aylangan. Kir yuvish mashinasi, muzlatkich, bojler, elektr asboblari — ulardan har kuni foydalanamiz va ko‘pincha xavf haqida o‘ylamaymiz.
Lekin boshqa bir vaziyatni tasavvur qiling.
Kir yuvish mashinasi ichida izolyatsiya shikastlandi va faza simi metall korpusga tegib qoldi. Natijada korpusda xavfli kuchlanish paydo bo‘lishi mumkin.
Siz mashina korpusiga tegib, bir vaqtning o‘zida yer bilan bog‘langan metall qismga ham tegib ketsangiz, tanangiz elektr zanjirining bir qismiga aylanishi mumkin.
Tabiiy savol tug‘iladi: elektr tokini kim uzadi va insonni kim himoya qiladi?
Ko‘pchilik: «Elektr щitidagi avtomat», deb javob beradi.
Ammo bu yerda muhim farq bor: oddiy avtomatik o‘chirgich va UZO bir xil vazifani bajarmaydi.
Nega avtomat xavfli vaziyatda ishlamasligi mumkin?
Avtomatik o‘chirgich asosan elektr zanjirini ortiqcha yuklanish va qisqa tutashuvdan himoya qiladi.
Agar zanjirdagi tok ruxsat etilgan qiymatdan ancha oshib ketsa, avtomat o‘chishi kerak.
Lekin inson uchun xavfli bo‘lgan vaziyatda tok miqdori avtomatni ishga tushirish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Masalan, shikastlangan elektr jihozidan tokning bir qismi korpus, inson tanasi va yer orqali oqib ketishi mumkin.
Inson uchun xavfli bo‘lgan tok avtomat uchun hali ham yetarlicha katta bo‘lmasligi mumkin.
Aynan shu yerda boshqa himoya vositasi — UZO, ya’ni himoyaviy uzib-qo‘yish qurilmasi muhim ahamiyat kasb etadi.
IEC xalqaro standartlarida qoldiq tokdan himoya qiluvchi qurilmalar, avvalo, elektr toki urishi xavfidan himoyalashga mo‘ljallangani ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, oddiy RCCB turidagi UZO ortiqcha tokdan himoyalovchi avtomatning o‘rnini bosmaydi.
UZO nima qiladi?
UZOning ishlash prinsipini oddiy misolda tushunish mumkin.
Normal holatda faza orqali jihozga borgan tok neytral sim orqali taxminan xuddi shu miqdorda qaytishi kerak.
UZO shu holatni nazorat qiladi.
Agar tokning bir qismi boshqa yo‘l orqali — masalan, shikastlangan izolyatsiya, jihoz korpusi, inson tanasi yoki yer orqali oqib ketsa, faza va neytraldagi toklar o‘rtasida farq paydo bo‘ladi.
UZO ana shu farqni aniqlab, zanjirni uzadi.
Shuning uchun avtomat va UZOning vazifalari farq qiladi:
-
avtomat asosan zanjirdagi ortiqcha katta tokni nazorat qiladi;
-
UZO tok sizib chiqishini aniqlaydi;
-
PE himoya o‘tkazgichi va yerga ulash tizimi avariya toki uchun himoya yo‘lini ta’minlaydi;
-
barcha himoya vositalari birgalikda ishlashi kerak.
UZO insonni mutlaqo himoya qiladimi?
Yo‘q.
Bu juda muhim.
UZO insonni elektr tokidan mutlaqo zararsiz qiladigan qurilma emas.
Agar inson kuchlanish ostidagi qismga tegib ketsa, tok UZO zanjirni uzguncha inson tanasidan o‘tishi mumkin.
Shuning uchun to‘g‘ri ifoda quyidagicha:
UZO elektr tokining sizib chiqishini aniqlab, shikastlangan zanjirni uzish orqali xavfni kamaytirishi va qo‘shimcha himoyani ta’minlashi mumkin.
IEC standartlarida ham qoldiq tokdan himoya qiluvchi qurilmalar elektr toki urishidan himoya vazifasi bilan bog‘liq ekani ko‘rsatilgan.
Agar yerga ulash bo‘lsa, UZO nima uchun kerak?
Bu ham ko‘p uchraydigan savol.
Chunki yerga ulash va UZO bir xil vazifani bajarmaydi.
Elektr jihozi izolyatsiyasi buzilganda, yerga ulash korpusdan avariya tokining oqishi uchun himoya yo‘lini ta’minlashi mumkin.
Lekin faqat yerga ulashga yoki faqat UZOga ishonish to‘g‘ri emas.
Elektr xavfsizligi bitta «sehrli» qurilma emas, balki bir nechta himoya choralaridan iborat tizimdir.
Unda quyidagilar muhim bo‘lishi mumkin:
-
sifatli va soz elektr simlari;
-
PE himoya o‘tkazgichi va yerga ulash tizimi;
-
avtomatik o‘chirgichlar;
-
UZO;
-
differensial avtomatlar;
-
elektr jihozlarini to‘g‘ri tanlash va o‘rnatish;
-
himoya qurilmalarini vaqti-vaqti bilan tekshirish.
UZO va differensial avtomat bir xilmi?
Yo‘q, ularni bir xil deb bo‘lmaydi.
Oddiy UZO tok sizib chiqishidan himoya qiladi, lekin ortiqcha yuklanish va qisqa tutashuvdan himoya qilish bo‘yicha avtomatik o‘chirgichning o‘rnini bosmaydi.
Differensial avtomat esa bitta qurilmada ortiqcha tokdan himoya va differensial, ya’ni qoldiq tokdan himoya funksiyalarini birlashtiradi.
IEC 61008-1 standartida ortiqcha tokdan ichki himoyaga ega bo‘lmagan RCCB qurilmalari alohida ko‘rsatilgan.
Shuning uchun elektr щitini jihozlashda qurilmaning nomi bilan cheklanib qolmasdan, u qanday himoyani ta’minlashini bilish muhim.
UZO ishlayotganini qanday tekshirish mumkin?
Ko‘pgina UZOlarda «TEST» tugmasi mavjud.
U qurilmaning ishlashini tekshirish uchun xizmat qiladi.
Agar test paytida UZO o‘chmasa, unga ishonib qolish mumkin emas. Mutaxassisga murojaat qilish kerak.
UZOni o‘zingizcha qayta ulash yoki ataylab tok sizib chiqishini hosil qilib sinash xavfli bo‘lishi mumkin.
Eng muhimi — UZOning borligi yetarli emas
Elektr щitida qimmat UZO o‘rnatilgan bo‘lishi mumkin, lekin butun tizim noto‘g‘ri yig‘ilgan bo‘lsa, himoya kutilganidek ishlamasligi mumkin.
Masalan, ulashdagi xatolar, noto‘g‘ri tanlangan qurilma, neytral o‘tkazgichlar bilan bog‘liq muammolar yoki UZOning nosozligi xavf tug‘dirishi mumkin.
Shuning uchun savolni:
«Menda UZO bormi?»
deb emas, balki:
«Mening elektr tarmog‘imda himoya tizimi to‘g‘ri tashkil qilinganmi?»
deb qo‘yish to‘g‘riroq.
Elektr toki urishidan himoyalanish uchun nimalar muhim?
Qisqacha aytganda, himoya bir nechta bosqichdan tashkil topadi.
Birinchi bosqich — xavfning oldini olish: sifatli elektr simlari, soz jihozlar va yaxshi izolyatsiya.
Ikkinchi bosqich — himoya yo‘lini ta’minlash: PE o‘tkazgichi va tegishli yerga ulash tizimi.
Uchinchi bosqich — avariya holatida tokni uzish: avtomatik o‘chirgichlar va differensial himoya qurilmalari.
To‘rtinchi bosqich — insonning ehtiyotkorligi: shikastlangan jihozlardan foydalanmaslik va elektr bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish.
Ana shu choralar birgalikda elektr xavfsizligini sezilarli darajada oshiradi.
Asosiy xulosa
Avtomat — UZO emas. UZO — yerga ulash emas. Yerga ulash esa UZOning o‘rnini bosmaydi.
Har birining o‘z vazifasi bor.
Elektr jihozining metall korpusida «chertish», yengil sanchish yoki tok sezilishi paydo bo‘lsa, buni oddiy holat deb qabul qilmaslik kerak.
Jihozdan foydalanishni to‘xtatib, sababini malakali elektrik yordamida aniqlash lozim.
Xulosa
Elektr toki urishi xavfini mutlaqo yo‘q qilish qiyin. Ammo to‘g‘ri loyihalashtirilgan, to‘g‘ri o‘rnatilgan va soz holatdagi elektr himoya tizimi bu xavfni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
UZO ana shu tizimning muhim qismlaridan biri. Uning asosiy xususiyati — oddiy avtomat kabi faqat katta tokka emas, balki tokning sizib chiqishiga ham reaksiya qilishidir.
Shuning uchun har bir uy egasi uchun UZO nima ekanini, qanday ishlashini va to‘g‘ri o‘rnatilgan-o‘rnatilmaganini bilish foydali.