Elektr tizimidagi nosozlik har doim ham darhol ko‘zga tashlanmaydi. Ba’zan sim butun, avtomat soz, rozetka ishlayapti, chiroq yonmoqda — lekin ulanish joylaridan birida kontakt yomonlashgan bo‘ladi.
Bir qarashda bu kichik muammodek ko‘rinadi. Ammo yomon kontakt vaqt o‘tishi bilan kuchli qizishga, elektr simlarining shikastlanishiga va hatto yong‘inga sabab bo‘lishi mumkin.
Ayniqsa bir narsani tushunish muhim: yomon kontakt paydo bo‘lganda avtomatik o‘chirgich har doim ham elektr zanjirini uzmaydi. Chunki tok avtomat uchun hali ham me’yorida bo‘lishi mumkin. Ammo ulanish joyidagi kichik qarshilik shu joyni go‘yo kichik isitkichga aylantiradi.
Nega yomon kontakt qiziydi?
Har qanday elektr ulanishida ma’lum darajada elektr qarshiligi bo‘ladi. Sifatli va soz ulanishda bu qarshilik juda kichik bo‘ladi va amalda sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi.
Ammo kontakt bo‘shashsa, oksidlansa, ifloslansa yoki noto‘g‘ri bajarilsa, shu joydagi qarshilik ortadi.
Ajralib chiqadigan issiqlikni taxminan quyidagi formula bilan ifodalash mumkin:
P = I²R
Bu yerda:
-
P — issiqlik ko‘rinishida ajraladigan quvvat;
-
I — tok kuchi;
-
R — kontakt qarshiligi.
Bu formulada tokning kvadrati ayniqsa muhim.
Agar ulanish joyidan katta tok o‘tayotgan bo‘lsa, qarshilikning ozgina ortishi ham sezilarli qizishga olib kelishi mumkin.
Qizish esa, o‘z navbatida, kontaktni yanada yomonlashtirishi mumkin.
Shunday qilib, quyidagi zanjir paydo bo‘ladi:
yomon kontakt → qizish → kontaktning yanada yomonlashishi → yanada kuchli qizish.
Muammo vaqtida bartaraf etilmasa, ulanish joyi kuyishi, izolyatsiya yoki rozetka korpusi erishi va yong‘in kelib chiqishi mumkin.
Yomon kontakt ko‘proq qayerda paydo bo‘ladi?
Bunday muammo elektr simlarining deyarli istalgan ulanish joyida paydo bo‘lishi mumkin:
-
rozetkalarda;
-
o‘chirgichlarda;
-
klemmalarda;
-
taqsimlash qutilarida;
-
simlarni ulash joylarida;
-
avtomatik o‘chirgichlarda;
-
elektr shitida;
-
kuchli elektr qurilmalari ulanadigan joylarda.
Ayniqsa, uzoq vaqt davomida katta tok o‘tadigan liniyalarga e’tibor berish kerak.
Masalan, elektr plitasi, boyler, suv isitkich, kuchli isitkich, nasos va boshqa yuqori quvvatli qurilmalar liniyalari shular jumlasidandir.
Nega vaqt o‘tishi bilan kontakt yomonlashishi mumkin?
Ulanish dastlab yaxshi bajarilgan bo‘lsa ham, vaqt o‘tishi bilan uning ishonchliligi pasayishi mumkin.
Bunga quyidagilar sabab bo‘ladi:
-
mahkamlashning bo‘shashi;
-
tebranish;
-
qayta-qayta qizish va sovish;
-
metallning oksidlanishi;
-
namlik;
-
simlarning noto‘g‘ri ulanishi;
-
sim tomirining shikastlanishi;
-
juda kuchsiz yoki juda kuchli siqish;
-
ma’lum o‘tkazgich uchun mos bo‘lmagan klemmaning ishlatilishi.
Ayniqsa, qizish va sovishning takrorlanishi salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Sim va kontakt detallari qiziganda biroz kengayadi, soviganda esa qisqaradi. Agar ulanish noto‘g‘ri bajarilgan bo‘lsa yoki uning ishonchlilik zaxirasi yetarli bo‘lmasa, vaqt o‘tishi bilan kontakt yanada yomonlashishi mumkin.
Kontakt muammoli ekanini qanday bilish mumkin?
Jiddiy oqibatlar yuzaga kelishidan oldin ham ayrim belgilar paydo bo‘lishi mumkin.
Quyidagilarga e’tibor bering:
-
rozetka yoki o‘chirgich sezilarli darajada iliq yoki issiq bo‘lib qolsa;
-
qizigan plastmassa hidi kelsa;
-
plastmassa qoraysa yoki sarg‘aysa;
-
kontakt atrofida qizish izlari paydo bo‘lsa;
-
chirsillash yoki g‘uvillash eshitilsa;
-
chiroq vaqti-vaqti bilan miltillasa;
-
elektr qurilmasi beqaror ishlasa;
-
izolyatsiya yumshasa yoki shikastlansa;
-
kuchli elektr qurilmasi ulanganda rozetka odatdagidan ko‘proq qizisa.
Sezilarli darajada qizib ketayotgan rozetkani oddiy holat deb qabul qilib, undan foydalanishda davom etish to‘g‘ri emas.
Haroratning biroz ko‘tarilishi yuklama yoki qurilmaning xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ammo kuchli yoki tobora ortib borayotgan qizish tekshiruvni talab qiladi.
Nega avtomat himoya qilmasligi mumkin?
Bu eng muhim jihatlardan biridir.
Avtomatik o‘chirgich, avvalo, elektr liniyasini ortiqcha tok va qisqa tutashuvdan himoya qilish uchun xizmat qiladi.
Yomon kontaktda esa vaziyat boshqacha bo‘lishi mumkin.
Tasavvur qilaylik, liniya orqali avtomat uchun hali ruxsat etilgan tok o‘tmoqda. Ammo ulanish joyida qo‘shimcha qarshilik paydo bo‘ldi.
Natijada:
butun zanjirdagi tok me’yoridan oshmasligi mumkin, ammo kontaktning o‘zi kuchli qizishi mumkin.
Shuning uchun soz avtomatni elektr tizimidagi barcha nosozliklardan to‘liq himoya deb bo‘lmaydi.
Elektr xavfsizligi — bu bitta qurilma emas, balki butun tizim:
to‘g‘ri kabel kesimi → mos avtomat → sifatli ulanishlar → himoya qurilmalari → to‘g‘ri bajarilgan himoya yerga ulash tizimi.
«Vintni shunchaki mahkamlab qo‘ysam bo‘ladimi?»
Ba’zi hollarda kontaktni to‘g‘ri mahkamlash muammoni bartaraf etishi mumkin. Ammo har doim ham shunchaki vintni tortish yetarli emas.
Agar kontakt avval kuchli qizigan bo‘lsa, metall oksidlangan, deformatsiyalangan yoki o‘z xususiyatlarining bir qismini yo‘qotgan bo‘lishi mumkin. Klemmaning o‘zi ham shikastlangan bo‘lishi ehtimol.
Shuning uchun kuchli qizish izlari bo‘lgan ulanishni shunchaki «mahkamlab qo‘yish» emas, balki yaxshilab tekshirish va zarur bo‘lsa shikastlangan qismlarni almashtirish kerak.
Bu, ayniqsa, rozetkalar, avtomatlar, klemmalar va boshqa muhim ulanishlarga tegishli.
Nega simlarni burab ulash universal yechim emas?
Eski elektr tizimlarida simlarni burab ulash usuli ko‘p uchraydi. Ammo oddiy burama ulanishning o‘zi ishonchli va uzoq muddatli kontaktni kafolatlamaydi.
Natija quyidagilarga bog‘liq:
-
o‘tkazgich metallining turi;
-
sim tomirlarini tayyorlash sifati;
-
mexanik mustahkamlik;
-
foydalanish sharoiti;
-
namlik;
-
tok miqdori;
-
keyinchalik qanday ulash vositasi ishlatilishi.
Zamonaviy montajda ma’lum o‘tkazgich turi va kesimi uchun mo‘ljallangan sifatli ulash moslamalaridan foydalanish ma’qul.
Mis va alyuminiy simlarni ham o‘ylamasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulash mumkin emas. Metallarning xususiyatlari, oksidlanish va kontakt bosimining o‘zgarishi sababli bunday ulanish vaqt o‘tishi bilan ishonchsiz bo‘lib, qizishi mumkin. Bunday holatda ishlab chiqaruvchi tomonidan mis va alyuminiyni birgalikda ulash uchun mo‘ljallangan maxsus ulash moslamalaridan foydalanish kerak.
Kabel kesimini ham unutmaslik kerak
Yomon kontakt qizishning yagona sababi emas.
Hatto sifatli ulanish ham juda ingichka kabel orqali unga mos bo‘lmagan darajada katta tok o‘tsa, muammoni bartaraf eta olmaydi.
Shuning uchun xavfsiz elektr tizimi kompleks yondashuvni talab qiladi:
to‘g‘ri kabel kesimi → mos avtomat → sifatli ulanishlar → himoya qurilmalari → to‘g‘ri montaj.
Bir xatoni boshqa xato bilan «tuzatish» mumkin emas.
Masalan, avtomat tez-tez o‘chayotgani uchun ingichka kabelga kattaroq nominaldagi avtomat o‘rnatish xavfsiz yechim emas.
Yomon kontaktdan shubhalansak, nima qilish kerak?
Agar rozetka, o‘chirgich, ulanish joyi yoki elektr shitining biror qismi sezilarli darajada qizisa, kuygan plastmassa hidi kelsa, chirsillash yoki erish izlari paydo bo‘lsa, bu liniyadan odatdagidek foydalanishni davom ettirmaslik kerak.
Agar buni xavfsiz bajarish mumkin bo‘lsa, avvalo tegishli elektr liniyasini kuchlanishdan uzish kerak.
Elektr shitining ichidagi ishlarni va shikastlangan ulanishlarni ta’mirlashni malakali elektrikka topshirish ma’qul. Har qanday ishni boshlashdan oldin kuchlanish yo‘qligiga ishonch hosil qilish kerak.
Devor ichidagi yoki yopiq taqsimlash qutisidagi nosozlikni kuchlanish ostida mustaqil izlash ayniqsa xavflidir.
Professional diagnostikada ba’zan termovizordan foydalaniladi. U oddiy ko‘z bilan hali ko‘rinmaydigan qizib ketgan joylarni aniqlashga yordam beradi.
Oldini olish ta’mirlashdan yaxshiroq
Ishonchli elektr tizimi faqat to‘g‘ri tanlangan kabel va avtomatlardan iborat emas.
Ulanishlarning sifati ham juda muhim.
Montaj vaqtida:
-
mos ulash moslamalaridan foydalanish;
-
klemma va qurilma ishlab chiqaruvchisining talablariga rioya qilish;
-
o‘tkazgichlarni to‘g‘ri tayyorlash;
-
montaj vaqtida sim tomirlarini shikastlamaslik;
-
liniyalarni ortiqcha yuklamaslik;
-
rozetka va ulanishlarning holatiga e’tibor berish;
-
hid, qizish, chirsillash va plastmassa rangining o‘zgarishini e’tiborsiz qoldirmaslik kerak.
Ayniqsa eski elektr tizimlarida va kuchli elektr qurilmalari muntazam ulanadigan joylarda ehtiyotkor bo‘lish lozim.
Kichik qarshilik — katta muammo
Yomon kontakt elektr tizimida nima uchun kichik nosozlikni ham jiddiy qabul qilish kerakligini yaxshi ko‘rsatadi.
Qo‘shimcha qarshilik juda kichik bo‘lishi mumkin. Ammo undan katta tok o‘tsa, ajraladigan issiqlik sezilarli darajaga yetishi mumkin.
Shuning uchun kichik kontakt muammosi asta-sekin jiddiy nosozlikka aylanishi ehtimol.
Yaxshi kontakt faqat elektr tokini o‘tkazib qo‘yishi emas, balki uni xavfli mahalliy qizishsiz ishonchli o‘tkazishi kerak.
Asosiy xulosa
Yomon kontakt — dastlab deyarli sezilmaydigan nosozliklardan biridir.
Ammo vaqt o‘tishi bilan:
qizish → ulanishning buzilishi → izolyatsiyaning shikastlanishi → erish → yong‘in
kabi xavfli zanjirga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun kuygan plastmassa hidi, rozetkaning qorayishi, chirsillash yoki noodatiy qizishni «keyin ko‘ramiz» deb qoldirmaslik kerak.
Elektr tizimida kichik nosozlikni vaqtida aniqlash — katta muammoning oldini olishning eng yaxshi yo‘llaridan biridir.