Oddiy xususiy uyni tasavvur qiling.
Unda kir yuvish mashinasi, muzlatkich, bojler, elektr nasosi va turli elektr asboblari bor. Hammasi ishlayapti, elektr щitida avtomatlar ham o‘rnatilgan.
Lekin bir kuni elektr jihozlaridan birining ichida izolyatsiya shikastlanib, faza simi metall korpusga tegib qolsa-chi?
Nima bo‘ladi?
Korpusda xavfli kuchlanish paydo bo‘lishi mumkin.
Agar inson unga tegsa, elektr toki uning tanasidan o‘tishi mumkin.
Shu yerda asosiy savol tug‘iladi:
Avariya toki qayerdan o‘tishi kerak va elektr tizimi insonni qanday himoya qilishi lozim?
Aynan shunday holatlar uchun elektr qurilmasida himoyaviy yerga ulash, himoya o‘tkazgichlari va avariya holatida elektr ta’minotini avtomatik uzish kabi choralar qo‘llanadi. IEC 60364-5-54 standarti elektr qurilmasining xavfsizligini ta’minlash uchun yerga ulash tizimlari va himoya o‘tkazgichlariga talablarni belgilaydi.
Yerga ulamasdan yashash mumkinmi?
Jismoniy jihatdan — albatta mumkin.
Ko‘plab eski xususiy uylar o‘nlab yillar davomida zamonaviy himoya o‘tkazgichisiz ishlatilgan.
Elektr bor, chiroq yonadi, televizor ishlaydi, muzlatkich sovutadi.
Ammo bu bunday tizim xavfsiz degani emas.
Bu yerda ikki tushunchani ajratish kerak:
elektrning ishlashi boshqa, elektr xavfsizligi boshqa.
Avariya holati yuzaga kelganda himoya tizimining ahamiyati yaqqol ko‘rinadi.
Elektr jihozi shikastlansa nima bo‘ladi?
Kir yuvish mashinasini misol qilaylik.
Normal holatda uning metall korpusida xavfli kuchlanish bo‘lmasligi kerak.
Ammo izolyatsiya buzilib, faza simi korpusga tegsa, avariya holati yuzaga keladi.
Agar korpus himoya o‘tkazgichi PE bilan to‘g‘ri bog‘langan bo‘lsa, avariya toki uchun tizimda ko‘zda tutilgan yo‘l paydo bo‘ladi.
Bu himoya qurilmalarining ishlab, shikastlangan zanjirni uzishi uchun zarur sharoitlarni yaratishi mumkin.
Agar himoya o‘tkazgichi bo‘lmasa, vaziyat ancha xavfli bo‘ladi.
Korpusga tekkan insonning tanasi tok o‘tishi uchun yo‘llardan biriga aylanishi mumkin.
Shuning uchun himoyaviy yerga ulash shunchaki «elektrni yerga o‘tkazib yuborish» emas, balki elektr jihozi shikastlanganda insonni himoya qilish tizimining bir qismidir.
Yerga ulash nima?
Kundalik hayotda «yerga ulash» deganda turli narsalar nazarda tutiladi.
Asosiy farqni tushunish muhim.
Yerga ulash qurilmasi yer bilan elektr bog‘lanishini ta’minlaydi.
PE himoya o‘tkazgichi elektr jihozlarining ochiq metall qismlarini himoya tizimi bilan bog‘laydi.
Butun tizim avariya holatida xavfni kamaytirish va himoya qurilmalarining o‘z vazifasini bajarishi uchun to‘g‘ri tashkil qilinishi kerak.
Shuning uchun:
«Men yerga bitta metall sterjen qoqdim — demak, uyda to‘liq yerga ulash bor»
degan xulosa har doim ham to‘g‘ri emas.
Nega faqat UZO yetarli emas?
Biz oldingi maqolalarda UZO haqida gaplashgan edik.
UZO tok sizib chiqishini aniqlab, zanjirni uzishi mumkin.
Lekin UZO va yerga ulash bir xil vazifani bajarmaydi.
Metall korpus kuchlanish ostida qolgan holatni tasavvur qiling.
Himoya o‘tkazgichi avariya toki uchun belgilangan yo‘lni ta’minlashi mumkin.
UZO esa toklar o‘rtasidagi farqni aniqlab, zanjirni uzishi mumkin.
Shuning uchun:
yerga ulash UZOning o‘rnini bosmaydi, UZO ham noto‘g‘ri elektr tarmog‘ini xavfsiz qilib qo‘ymaydi.
Elektr tokidan himoya bir-biri bilan bog‘liq bir nechta chora-tadbirlar tizimidan iborat. IEC 60364-4-41 standarti elektr toki urishidan himoya choralarini hamda TN, TT va IT kabi yerga ulash tizimlarini ko‘rib chiqadi.
Yaxshi avtomat bo‘lsa-chi?
Yaxshi avtomat, albatta, kerak.
Lekin avtomatning asosiy vazifasi elektr zanjirini ortiqcha toklar, masalan, ortiqcha yuklanish va qisqa tutashuvdan himoya qilishdir.
Inson uchun xavfli bo‘lgan vaziyatdagi tok miqdori har doim ham avtomatni kutilgan tarzda ishga tushiradigan darajaga yetmasligi mumkin.
Shuning uchun:
«Menda yaxshi avtomatlar bor, demak, yerga ulash kerak emas»
degan fikr to‘g‘ri emas.
Bular turli himoya darajalaridir.
Faqat UZO o‘rnatilsa-chi?
Bu ham yetarli emas.
UZO elektr xavfsizligini sezilarli darajada oshirishi mumkin, lekin u to‘g‘ri tashkil qilingan elektr tarmog‘ining o‘rnini bosmaydi.
Oddiy UZOda ortiqcha tokdan himoya funksiyasi ham bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun avtomatning vazifasini UZOga yuklab bo‘lmaydi.
Oddiy qilib aytganda:
avtomat → ortiqcha tokdan himoya;
UZO → tok sizib chiqishidan qo‘shimcha himoya;
PE va yerga ulash → elektr jihozi shikastlanganda muhim himoya yo‘li.
Konkret sxema esa elektr ta’minoti tizimiga bog‘liq.
Nega xususiy uyda yerga ulash ayniqsa muhim?
Xususiy uyda metall korpusli elektr jihozlari ko‘p bo‘lishi mumkin.
Masalan:
-
kir yuvish mashinasi;
-
idish yuvish mashinasi;
-
bojler;
-
muzlatkich;
-
nasos;
-
elektr qozon;
-
elektr asboblari;
-
payvandlash apparati;
-
tashqi rozetkalar;
-
garaj yoki ustaxonadagi elektr jihozlari.
Bundan tashqari, xususiy uylarda nam xonalar, metall konstruksiyalar va hovlida ishlatiladigan elektr asboblari ham bo‘lishi mumkin.
Elektr jihozlari qancha ko‘p bo‘lsa, elektr xavfsizligi tizimini to‘g‘ri tashkil qilish shuncha muhim.
Eski uyda yerga ulash bo‘lmasa, uni zudlik bilan o‘zgartirish kerakmi?
Bu savolga bitta umumiy javob berish qiyin.
Eski uylarda elektr ta’minoti tizimi turlicha bo‘lishi mumkin.
Qayerdadir eski ikki simli tarmoq saqlangan.
Qayerdadir himoya o‘tkazgichi mavjud.
Ayrim joylarda esa bugungi talablar bilan aralashtirib bo‘lmaydigan eski yechimlar uchraydi.
Shuning uchun:
«Neytral simni rozetka korpusiga ulab qo‘ying — hammasi xavfsiz bo‘ladi»
kabi maslahatlarni ko‘r-ko‘rona qo‘llash mumkin emas.
Eski uyda himoya tizimiga shubha bo‘lsa, avval elektr tarmog‘ini mutaxassisga tekshirtirish, keyin modernizatsiya masalasini hal qilish ma’qul.
Suv quvurini yerga ulash o‘rnida ishlatsa bo‘ladimi?
Bunga himoya tizimi sifatida ishonib bo‘lmaydi.
Metall quvur yerga chuqur kirib turgan bo‘lsa ham, bu uni avtomatik ravishda me’yoriy himoyaviy yerga ulash qurilmasiga aylantirmaydi.
Bundan tashqari, suv ta’minoti tizimiga aralashish qo‘shimcha xavf tug‘dirishi mumkin.
Yerga ulash tizimi aynan shu maqsad uchun mo‘ljallangan tarzda tashkil qilinishi kerak.
Yerga qoqilgan metall burchakning o‘zi yetarlimi?
Bu yerga ulash g‘oyasiga yaqin, ammo bitta metall elementni yerga qoqishning o‘zi butun tizim to‘g‘ri ishlaydi degani emas.
Quyidagilar muhim:
-
yerga ulash qurilmasining konstruksiyasi;
-
material;
-
o‘lcham va joylashish;
-
birikmalarning holati;
-
tuproq xususiyatlari;
-
PE himoya o‘tkazgichi;
-
elektr tarmog‘i bilan bog‘lanishi;
-
tizim parametrlarining o‘lchangan natijalari.
Shuning uchun keyingi maqolada masalaning amaliy tomonini ko‘ramiz:
xususiy uyda yerga ulashni qanday qilib to‘g‘ri va ortiqcha xarajatlarsiz tashkil qilish mumkin?
Nega yerga ulash sifatini ko‘z bilan baholab bo‘lmaydi?
Bu juda muhim.
Uy yonida chiroyli metall kontur borligi uning qanchalik samarali ishlayotganini bildirmaydi.
Qalin mis sim ham butun tizim to‘g‘ri bajarilganining kafolati emas.
Yerga ulash qurilmasini baholash uchun maxsus o‘lchovlar qo‘llanadi.
Shuning uchun:
«Hammasini ko‘mib bo‘ldik, demak, ishlaydi»
degan yondashuv to‘g‘ri emas.
Tizimni tegishli o‘lchovlar bilan tekshirish kerak.
To‘g‘ri tashkil qilingan yerga ulash nima beradi?
Eng avvalo, u inson xavfsizligining yana bir muhim darajasini ta’minlaydi.
Elektr jihozi izolyatsiyasi buzilganda uning ochiq metall qismlari inson uchun xavfli kuchlanish manbaiga aylanib qolmasligi kerak.
Himoya tizimi shikastlangan zanjirni o‘z vaqtida uzish uchun zarur sharoitni ta’minlashi kerak.
Himoyaviy yerga ulash va himoya o‘tkazgichlarining asosiy ma’nosi ham shunda.
Xususiy uyda yerga ulash kerakmi?
Zamonaviy xususiy uyning elektr tarmog‘i haqida gapiradigan bo‘lsak, to‘g‘ri tashkil qilingan himoyaviy yerga ulash va himoya o‘tkazgichlari elektr xavfsizligining muhim qismi hisoblanadi.
IEC 60364-5-54 standarti ham yerga ulash qurilmalari va himoya o‘tkazgichlarini elektr qurilmasining xavfsizligi bilan bog‘laydi.
Shuning uchun savolni:
«Yerga ulashsiz texnik jihatdan uydan foydalanish mumkinmi?»
deb emas, balki:
«Elektr jihozi shikastlansa, insonni himoya qilish uchun elektr tizimida zarur himoya yo‘li bormi?»
deb qo‘yish to‘g‘riroq.
Asosiy xulosa
Yerga ulash — yerga qoqilgan oddiy metall sterjen emas.
U butun elektr xavfsizligi tizimining bir qismi.
U avtomatni ham, UZOni ham, sifatli elektr montajini ham almashtirmaydi.
Shuningdek:
«Menda yerga ulash bor, demak, boshqa himoya kerak emas»
degan fikr ham noto‘g‘ri.
To‘g‘ri himoya bir nechta choralar birgalikda ishlashiga asoslanadi.
Xulosa
Uyda elektrdan foydalanish mumkin, lekin elektr xavfsizligi tizimini e’tiborsiz qoldirish kerak emas.
Xususiy uyda yerga ulashni rasmiyat uchun emas, balki insonlar va elektr jihozlarini himoya qilish tizimining muhim qismi sifatida ko‘rish kerak.
Endi eng amaliy savol qoladi:
yerga ulashni qanday qilib to‘g‘ri tashkil qilish va bunda ortiqcha pul sarflamaslik mumkin?
Buning amaliy javobini keyingi maqolada ko‘rib chiqamiz.