Уйда электр симлари кўп йиллар хизмат қилиши мумкин. Шунинг учун табиий савол туғилади: агар чироқлар ёнаётган, розеткалар ишлаётган ва автомат ўчмаётган бўлса, нима учун симларни алмаштириш керак?
Муаммо шундаки, симларнинг ёши уларнинг ҳақиқий ҳолатини ҳар доим ҳам кўрсатмайди.
Эски электр симлари йиллар давомида сезиларли муаммосиз ишлаши мумкин. Аммо бир куни заиф жой намоён бўлади: ёмон контакт, шикастланган изоляция, уланиш жойининг қизиб кетиши ёки эски линияни ортиқча юклаш.
Шунинг учун саволни бошқача қўйиш тўғри:
«Электр симлари неча ёшда?» эмас, «Улар бугунги юклама ва хавфсизлик талабларига жавоб берадими?»
Нега эски электр симлари муаммога айланиши мумкин?
Замонавий уйдаги электр юкламаси бир неча ўн йил аввалгидан анча фарқ қилади.
Илгари уйда бир нечта чироқ, музлаткич, телевизор ва дазмол бир вақтда ишлаши мумкин эди.
Бугунги уйда эса қуйидагилар электр тармоғига уланган бўлиши мумкин:
-
бойлер;
-
кондиционер;
-
кир ювиш машинаси;
-
электр плитаси;
-
микротўлқинли печ;
-
электр чойнак;
-
насос;
-
иситгичлар;
-
компьютерлар ва бошқа техника.
Уларнинг айримлари сезиларли миқдорда электр қуввати талаб қилади.
Агар эски электр симлари анча кичик юклама учун мўлжалланган бўлса, бугунги эҳтиёжлар учун уларнинг имконияти етарли бўлмаслиги мумкин.
Ёш — ягона мезон эмас
Электр симларини фақат 20, 30 ёки 40 йил хизмат қилгани учун албатта алмаштириш керак, деб бўлмайди.
Фойдаланиш шароити жуда катта аҳамиятга эга.
Симларнинг ҳолатига қуйидагилар таъсир қилади:
-
дастлабки монтаж сифати;
-
сим материали ва кесими;
-
юклама миқдори;
-
ҳарорат;
-
намлик;
-
изоляциянинг ҳолати;
-
уланишларнинг сифати;
-
ортиқча юкламалар;
-
уйда кейинчалик бажарилган ўзгариш ва таъмирлар.
Шунинг учун бир эски электр тизими нисбатан ишончли бўлиб қолиши, бошқаси эса анча ёш бўлса ҳам жиддий таъмирга муҳтож бўлиши мумкин.
Биринчи хавфли белги — изоляциянинг шикастланиши
Изоляция ўтказгични бошқа симлар, электр қурилмалари корпуси ва инсон билан хавфли контактдан ҳимоя қилади.
Вақт ўтиши билан у:
-
қуриб қолиши;
-
ёрилиши;
-
мўртлашиши;
-
эгилувчанлигини йўқотиши;
-
қизиб эриши;
-
механик шикастланиши мумкин.
Айниқса изоляция емирилган ёки очиқ ўтказгич пайдо бўлган жойлар хавфли.
Агар уй таъмирланаётганда изоляцияси жиддий шикастланган эски симлар аниқланса, мутахассис баҳосисиз бундай линияни ишлатишда давом этиш хавфсиз эмас.
Иккинчи муаммо — сим кесимининг эски юкламага мослиги
Сим ташқи кўринишидан яхши бўлса ҳам, унинг кесими замонавий юклама учун етарли бўлмаслиги мумкин.
Бу айниқса дастлаб кам қувватли истеъмолчилар учун мўлжалланган эски линияларда учрайди.
Агар бундай линияга доимий равишда кучли электр қурилмалари уланса, сим қизиши мумкин.
Доимий қизиш эса изоляциянинг тезроқ эскиришига олиб келади.
Натижада хавфли занжир пайдо бўлади:
катта юклама → кабелнинг қизиши → изоляциянинг эскириши → шикастланиш → қисқа туташув ёки ёнғин хавфи.
Шунинг учун эски электр симларини баҳолашда нафақат унинг материали, балки кесимини ҳам билиш муҳим.
Эски алюминий симларга алоҳида эътибор керак
Эски уйларда алюминий симлар кўп учрайди.
Алюминий симларнинг мавжудлиги уйни албатта тўлиқ қайта симлаш керак дегани эмас.
Аммо алюминийнинг ўзига хос хусусиятлари бор.
Вақт ўтиши билан уланишлар, айниқса нотўғри бажарилган ёки кўп марта қизиб-совиган бўлса, ёмонлашиши мумкин.
Бундан ташқари, алюминий ўтказгичлар мисга нисбатан бошқа механик хусусиятларга эга.
Шунинг учун эски алюминий симларни баҳолаганда фақат симнинг ўзига эмас, барча уланишларнинг ҳолатига ҳам эътибор бериш керак.
Мис ва алюминий ўтказгичларни тўғридан-тўғри ва ўйламасдан улаш айниқса эҳтиёткорликни талаб қилади. Бундай уланишлар учун ушбу икки металл билан ишлашга мўлжалланган мос улаш мосламаларидан фойдаланиш керак.
Ёмон уланиш симнинг ўзидан ҳам хавфли бўлиши мумкин
Ҳатто яхши сим ҳам сифатсиз уланиш сабабли хавфли бўлиб қолиши мумкин.
Эски электр тизимларида қуйидагилар учраши мумкин:
-
эски бурама уланишлар;
-
бўшаган клеммалар;
-
оксидланган уланишлар;
-
шикастланган сим томирлари;
-
қизиб кетган уланишлар;
-
турли металларнинг нотўғри усулда уланган жойлари.
Ёмон контакт қўшимча қаршилик ҳосил қилади.
Ток ўтганда бу қаршилик маҳаллий қизишга сабаб бўлади:
P = I²R
Бунда умумий ток автомат учун рухсат этилган чегарада қолса, автомат бундай муаммоли жойни ўчирмаслиги мумкин.
Шунинг учун автоматнинг созлиги эски электр тизимидаги барча уланишлар хавфсизлигини англатмайди.
Розетка ва ўчиргичлар ҳам электр тизими ҳақида маълумот беради
Баъзан эски электр симларининг ҳолатини оддий розеткалар орқали ҳам тахмин қилиш мумкин.
Қуйидаги белгилар бўлса, эҳтиёт бўлиш керак:
-
розетка қизийди;
-
пластмасса қорайган;
-
куйган ҳид келади;
-
чирсиллаш эшитилади;
-
вилка розеткада яхши турмайди;
-
розетка қимирлайди;
-
ўчиргич қизийди;
-
эриш излари пайдо бўлади.
Аммо битта розеткани алмаштириш ҳар доим ҳам муаммони ҳал қилмайди.
Агар сабаб уланиш жойининг қизиб кетиши бўлган бўлса, қизиш манбасини топиш ва электр симларининг тегишли қисмини текшириш керак.
Автоматнинг тез-тез ўчиши ҳам сигнал
Агар автомат бир хил линиядан тез-тез ўчса, уни шунчаки кучлироғига алмаштириш керак эмас.
Бунга қуйидагилар сабаб бўлиши мумкин:
-
ортиқча юклама;
-
қисқа туташув;
-
электр қурилмасининг носозлиги;
-
симларнинг шикастланиши;
-
автоматнинг нотўғри танланиши.
Эски линия ўчиб қолмаслиги учун унга каттароқ номиналли автомат қўйиш айниқса хавфли.
Автомат линияни имкониятларига мос бўлиши керак.
Ҳимоявий ерга улаш тизимининг йўқлиги
Эски уйларда замонавий ҳимоявий ерга улаш тизими бўлмаслиги мумкин.
Аммо бу ерда ҳам фақат уйнинг ёшига қараб хулоса қилиш керак эмас.
Электр таъминоти тизими қандай эканини, симлар қандай бажарилганини ва қандай ҳимоя қурилмалари ўрнатилганини баҳолаш керак.
Ҳимоявий ерга улаш ва ҳимоя ўчириш қурилмалари электр хавфсизлигининг муҳим қисмларидир.
Эски электр тизимини янгилашда ҳимоявий ерга улаш масаласини бутун тизим билан биргаликда кўриб чиқиш маъқул.
Қачон таъмирлаш етарли, қачон тўлиқ алмаштириш керак?
Бу энг амалий саволлардан биридир.
Қисман таъмирлаш асосий электр симлари яхши ҳолатда бўлса, юкламага мос келса ва муаммо фақат айрим участка ёки уланиш билан чекланган бўлса, мақсадга мувофиқ бўлиши мумкин.
Тўлиқ ёки кенг кўламли алмаштириш эса қуйидаги ҳолатлар бир нечта биргаликда мавжуд бўлса, кўпроқ асосли бўлади:
-
изоляция жиддий шикастланган;
-
ўтказгич кесими замонавий юклама учун етарли эмас;
-
эски ва ишончсиз уланишлар жуда кўп;
-
қизиб кетиш излари кўп;
-
эски линия доимий равишда ортиқча юкланади;
-
ҳимоя қурилмалари йўқ ёки тизимга мос эмас;
-
электр симлари кўп марта қайта ўзгартирилган;
-
тармоқнинг катта қисмининг ҳолатини ишончли аниқлашнинг имкони йўқ.
Бундай вазиятда алоҳида носозликларни доимий равишда таъмирлашдан кўра тизимни комплекс қайта қуриш ишончлироқ бўлиши мумкин.
Ҳаммасини бир кунда алмаштириш шарт эмас
Қурилган уйда электр симларини тўлиқ алмаштириш жиддий иш.
Деворларни очиш, пардозни бузиш ва катта харажат талаб қилиниши мумкин.
Аммо муаммони босқичма-босқич ҳал қилиш мумкин.
Аввало энг кўп юкланадиган ва хавфлироқ линиялардан бошлаш мумкин:
-
бойлер линияси;
-
электр плитаси;
-
кондиционер;
-
кучли иситгич;
-
насос;
-
бошқа кучли истеъмолчилар.
Шу билан бирга электр шитини ва ҳимоя қурилмаларини ҳам тартибга келтириш керак.
Аммо босқичма-босқич таъмирлаш олдиндан ўйланган умумий схеманинг бир қисми бўлиши керак. Акс ҳолда янги ва эски участкалардан иборат тартибсиз тизим пайдо бўлиши мумкин.
Эски симларнинг устидан янги кабель тортиб қўйиш мумкинми?
Баъзи ҳолларда реконструкция пайтида эски симларнинг бир қисмини қолдириб, янги линиялар тортиш мумкин.
Агар эски линиянинг ҳолати хавфсиз бўлса ва ундан фойдаланишни давом эттириш асосли бўлса, бу оқилона ечим бўлиши мумкин.
Аммо шунчаки бир нечта янги кабель қўшиш етарли эмас.
Қуйидагилар аниқ бўлиши керак:
-
қайси эски линиялар қолади;
-
улар қандай юкламани кўтаради;
-
янги линиялар қандай ҳимояланган;
-
уланишлар қаерда жойлашган;
-
ерга улаш тизими қандай ташкил қилинган;
-
қайси участкаларни мажбурий алмаштириш керак.
Мақсад симларни кўпайтириш эмас, балки электр тизимини ишончли ва бошқариладиган ҳолатга келтиришдир.
Эски электр симларини қандай тўғри баҳолаш керак?
Агар уй эски бўлса ва электр симларининг ҳолати номаълум бўлса, янги кабель сотиб олишдан эмас, диагностикадан бошлаш маъқул.
Қуйидагиларни баҳолаш керак:
-
ўтказгич материали;
-
симларнинг кесими;
-
изоляциянинг ҳолати;
-
уланишларнинг ҳолати;
-
алоҳида линиялардаги юклама;
-
электр шитининг ҳолати;
-
автоматларнинг линияларга мослиги;
-
ҳимоя қурилмаларининг мавжудлиги ва ҳолати;
-
ҳимоявий ерга улаш тизимининг ҳолати;
-
амалдаги юкламанинг электр тармоғи имкониятларига мослиги.
Шундан кейин айнан нимани алмаштириш кераклиги анча тушунарли бўлади.
Эски симларни фақат «ишлаяптими-йўқми» деган мезон билан баҳолаш нотўғри
Бу, эҳтимол, энг муҳим хулоса.
Электр симлари йиллар давомида ишлаши ва шу билан бирга аста-секин ишончлилигини йўқотиши мумкин.
Шунинг учун:
«Электр ишлаяптими?»
деган савол:
«Электр тизими хавфсизми?»
деган саволга тенг эмас.
Уйда эски электр симлари бўлса, ваҳимага тушиб ҳаммасини дарҳол алмаштириш шарт эмас.
Аммо уларнинг ҳолатини синчиклаб баҳолаш керак, айниқса уйда кучли замонавий электр қурилмалари пайдо бўлган бўлса.
Асосий хулоса
Электр симларини фақат «ёши катта» бўлгани учун эмас, балки уларнинг ҳолати, имконияти ва ҳимояси ҳақиқий юклама ҳамда хавфсизлик талабларига жавоб бермай қолганда алмаштириш керак.
Айниқса:
шикастланган изоляция → қизиб кетиш → ёмон контакт → етарли бўлмаган кабель кесими → ортиқча юклама → ҳимоянинг етишмаслиги
каби белгилар жиддий баҳоланиши керак.
Эски электр симлари ҳали ҳам соз бўлиши мумкин. Аммо улар замонавий юкламани кўтара олмаса ёки хавфли шикастланишлар мавжуд бўлса, реконструкцияни ортга сурмаслик керак.
Электр тизимида заиф жойни олдиндан бартараф этиш — жиддий аварияни кутишдан анча хавфсиз.