Электр энергияси ҳаётимизнинг оддий қисмига айланиб кетган. Кир ювиш машинаси, музлаткич, бойлер, электр асбоблари — улардан ҳар куни фойдаланамиз ва кўпинча хавф ҳақида ўйламаймиз.
Лекин бошқа бир ҳолатни тасаввур қилинг.
Кир ювиш машинаси ичида изоляция шикастланди ва фаза сими металл корпусга тегиб қолди. Натижада корпусда хавфли кучланиш пайдо бўлиши мумкин.
Сиз машина корпусига тегасиз ва бир вақтнинг ўзида ер билан боғланган металл қисмга ҳам тегиб кетасиз.
Шу пайт танангиз электр занжирининг бир қисмига айланиши мумкин.
Табиий савол туғилади: электр токини ким ўчиради ва инсонни ким ҳимоя қилади?
Кўпчилик: «Электр щитидаги автомат», деб жавоб беради.
Аммо бу ерда муҳим фарқ бор: оддий автоматик ўчиргич ва УЗО бир хил вазифани бажармайди.
Нега автомат хавфли ҳолатда ишламаслиги мумкин?
Автоматик ўчиргич асосан электр занжирини ортиқча юкланиш ва қисқа туташувдан ҳимоя қилади.
Агар занжирдаги ток рухсат этилган қийматдан анча ошиб кетса, автомат ўчиши керак.
Лекин инсон учун хавфли бўлган ҳолатда ток миқдори автоматни ишга тушириш учун етарли бўлмаслиги мумкин.
Масалан, шикастланган электр жиҳозидан токнинг бир қисми корпус орқали инсон танаси ва ерга ўтиб кетиши мумкин.
Инсон учун хавфли бўлган ток автомат учун ҳали ҳам етарлича катта бўлмаслиги мумкин.
Айнан шу ерда бошқа ҳимоя воситаси — УЗО, яъни ҳимоявий узиб-қўювчи қурилма муҳим аҳамият касб этади.
IEC халқаро стандартларида қолдиқ токдан ҳимоя қилувчи қурилмалар, аввало, электр токи уришидан ҳимоя қилиш хавфини камайтиришга мўлжаллангани кўрсатилган. Шу билан бирга, оддий RCCB туридаги УЗО ортиқча токдан ҳимоя қилувчи автоматнинг ўрнини босмайди.
УЗО нима қилади?
УЗОнинг ишлаш принципини оддий мисолда тушуниш мумкин.
Оддий ҳолатда фаза орқали жиҳозга борган ток нейтрал сим орқали тахминан худди шу миқдорда қайтиши керак.
УЗО шу ҳолатни назорат қилади.
Агар токнинг бир қисми бошқа йўлдан — масалан, шикастланган изоляция, жиҳоз корпуси, инсон танаси ёки ер орқали оқиб кетса, фаза ва нейтралдаги токлар ўртасида фарқ пайдо бўлади.
УЗО ана шу фарқни сезиб, занжирни узади.
Шунинг учун автомат ва УЗОнинг вазифалари бир-биридан фарқ қилади:
-
автомат асосан занжирдаги ортиқча катта токни назорат қилади;
-
УЗО токнинг сизиб чиқишини аниқлайди;
-
PE ҳимоя ўтказгичи ва ерга улаш тизими авария токи учун ҳимоя йўлини таъминлайди;
-
барча ҳимоя воситалари биргаликда ишлаши керак.
УЗО инсонни мутлақо ҳимоя қиладими?
Йўқ.
Бу жуда муҳим.
УЗО инсонни электр токидан мутлақо зарарсиз қиладиган қурилма эмас.
Агар инсон кучланиш остидаги қисмга тегиб кетса, ток УЗО занжирни узгунга қадар инсон танасидан ўтиши мумкин.
Шунинг учун тўғри ифода:
УЗО электр токининг сизиб чиқишини аниқлаб, шикастланган занжирни узиши орқали хавфни камайтириши ва қўшимча ҳимояни таъминлаши мумкин.
IEC стандартларида ҳам қолдиқ токдан ҳимоя қилувчи қурилмалар электр токи уришидан ҳимоя вазифаси билан боғлиқ экани кўрсатилади.
Агар ерга улаш бўлса, УЗО нима учун керак?
Бу ҳам кўп учрайдиган савол.
Чунки ерга улаш ва УЗО бир хил вазифани бажармайди.
Электр жиҳози изоляцияси бузилганда, ерга улаш корпусдан авария токининг оқиши учун ҳимоя йўлини таъминлаши мумкин.
Лекин фақат ерга улашга ёки фақат УЗОга ишониш тўғри эмас.
Электр хавфсизлиги битта «сеҳрли» қурилма эмас, балки бир нечта ҳимоя чораларидан иборат тизимдир.
Унда қуйидагилар муҳим бўлиши мумкин:
-
сифатли ва соз электр симлари;
-
ҳимоя ўтказгичи PE ва ерга улаш тизими;
-
автоматик ўчиргичлар;
-
УЗО;
-
дифференциал автоматлар;
-
электр жиҳозларини тўғри танлаш ва ўрнатиш;
-
ҳимоя қурилмаларини даврий текшириш.
УЗО ва дифференциал автомат бир хилми?
Йўқ, уларни бир хил деб бўлмайди.
Оддий УЗО ток сизиб чиқишидан ҳимоя қилади, лекин ортиқча юкланиш ва қисқа туташувдан ҳимоя қилиш бўйича автоматик ўчиргичнинг ўрнини босмайди.
Дифференциал автомат эса бир қурилмада ортиқча токдан ҳимоя ва дифференциал, яъни қолдиқ токдан ҳимоя функцияларини бирлаштиради.
IEC 61008-1 стандартида ортиқча токдан интеграл ҳимояси бўлмаган RCCB қурилмалари алоҳида кўрсатилган.
Шунинг учун электр щитини жиҳозлашда қурилманинг номи билан чекланиб қолмасдан, у қандай ҳимояни таъминлашини билиш муҳим.
УЗО ишлаётганини қандай текшириш мумкин?
Кўп УЗОларда «TEST» тугмаси мавжуд.
У қурилманинг ишлашини текшириш учун хизмат қилади.
Агар тест пайтида УЗО ўчмаса, унга ишониб қолиш мумкин эмас. Мутахассисга мурожаат қилиш керак.
УЗОни ўзингизча қайта улаш ёки атайлаб ток сизиб чиқишини ҳосил қилиш орқали синаш хавфли бўлиши мумкин.
Энг муҳими — УЗОнинг борлиги етарли эмас
Электр щитида қиммат УЗО ўрнатилган бўлиши мумкин, лекин бутун тизим нотўғри йиғилган бўлса, ҳимоя кутилганидек ишламаслиги мумкин.
Масалан, уланишдаги хатолар, нотўғри танланган қурилма, нейтрал ўтказгичлар билан боғлиқ муаммолар ёки УЗОнинг носозлиги хавф туғдириши мумкин.
Шунинг учун саволни:
«Менда УЗО борми?»
деб эмас, балки:
«Менинг электр тармоғимда ҳимоя тизими тўғри ташкил қилинганми?»
деб қўйиш тўғриroq.
Электр токи уришидан ҳимояланиш учун нималар муҳим?
Қисқача айтганда, ҳимоя бир нечта босқичдан ташкил топади.
Биринчи босқич — хавфнинг олдини олиш: сифатли электр симлари, соз жиҳозлар ва яхши изоляция.
Иккинчи босқич — ҳимоя йўлини таъминлаш: PE ўтказгичи ва тегишли ерга улаш тизими.
Учинчи босқич — авария ҳолатида токни узиш: автоматик ўчиргичлар ва дифференциал ҳимоя қурилмалари.
Тўртинчи босқич — инсоннинг эҳтиёткорлиги: шикастланган жиҳозлардан фойдаланмаслик ва электр билан ишлашда хавфсизлик қоидаларига риоя қилиш.
Ана шу чоралар биргаликда электр хавфсизлигини анча оширади.
Асосий хулоса
Автомат — УЗО эмас. УЗО — ерга улаш эмас. Ерга улаш эса УЗОнинг ўрнини босмайди.
Ҳар бирининг ўз вазифаси бор.
Электр жиҳозининг металл корпусида «чақиш», енгил санчиш ёки ток сезилиши пайдо бўлса, буни оддий ҳолат деб қабул қилмаслик керак.
Жиҳоздан фойдаланишни тўхтатиб, сабабини малакали электрик ёрдамида аниқлаш лозим.
Хулоса
Электр токи уриш хавфини мутлақо йўқ қилиш қийин. Аммо тўғри лойиҳалаштирилган, тўғри ўрнатилган ва соз ҳолдаги электр ҳимоя тизими бу хавфни сезиларли даражада камайтириши мумкин.
УЗО ана шу тизимнинг муҳим қисмларидан бири. Унинг асосий хусусияти — оддий автомат каби фақат катта токка эмас, балки токнинг сизиб чиқишига ҳам реакция қилишидир.
Шунинг учун ҳар бир уй эгаси учун УЗО нима эканини, у қандай ишлашини ва тўғри ўрнатилган-ўрнатилмаганини билиш фойдали.