Оддий хусусий уйни тасаввур қилинг.
Унда кир ювиш машинаси, музлаткич, бойлер, электр насоси, турли электр асбоблари бор. Ҳаммаси ишлаяпти, электр щитида автоматлар ҳам ўрнатилган.
Лекин бир куни электр жиҳозларидан бирининг ичида изоляция шикастланиб, фаза сими металл корпусга тегиб қолса-чи?
Нима бўлади?
Корпусда хавфли кучланиш пайдо бўлиши мумкин.
Агар инсон унга тегса, электр токи унинг танасидан ўтиши мумкин.
Шу ерда асосий савол туғилади:
Авария токи қаердан ўтиши керак ва электр тизими инсонни қандай ҳимоя қилиши лозим?
Айнан шундай ҳолатлар учун электр қурилмасида ҳимоявий ерга улаш, ҳимоя ўтказгичлари ва авария ҳолатида электр таъминотини автоматик узиш каби чоралар қўлланади. IEC 60364-5-54 стандарти электр қурилмасининг хавфсизлигини таъминлаш учун ерга улаш тизимлари ва ҳимоя ўтказгичларига талабларни белгилайди.
Ерга уламасдан яшаш мумкинми?
Жисмоний жиҳатдан — албатта мумкин.
Кўплаб эски хусусий уйлар ўнлаб йиллар давомида замонавий ҳимоя ўтказгичисиз ишлатилган.
Электр бор, чироқ ёнади, телевизор ишлайди, музлаткич совутади.
Аммо бу бундай тизим хавфсиз дегани эмас.
Бу ерда икки тушунчани ажратиш керак:
электрнинг ишлаши бошқа, электр хавфсизлиги бошқа.
Авария ҳолати юзага келганда ҳимоя тизимининг аҳамияти яққол кўринади.
Электр жиҳози шикастланса нима бўлади?
Кир ювиш машинасини мисол қилайлик.
Оддий ҳолатда унинг металл корпусида хавфли кучланиш бўлмаслиги керак.
Аммо изоляция бузилиб, фаза сими корпусга тегса, авария ҳолати юзага келади.
Агар корпус ҳимоя ўтказгичи PE билан тўғри боғланган бўлса, авария токи учун тизимда кўзда тутилган йўл пайдо бўлади.
Бу ҳимоя қурилмаларининг ишлаб, шикастланган занжирни узиши учун зарур шароитларни яратиши мумкин.
Агар ҳимоя ўтказгичи бўлмаса, вазият анча хавфли бўлади.
Корпусга тегган инсоннинг танаси ток ўтиши учун йўллардан бирига айланиши мумкин.
Шунинг учун ҳимоявий ерга улаш шунчаки «электрни ерга ўтказиб юбориш» эмас, балки электр жиҳози шикастланганда инсонни ҳимоя қилиш тизимининг бир қисмидир.
Ерга улаш нима?
Кундалик ҳаётда «ерга улаш» деганда турли нарсалар назарда тутилади.
Асосий фарқни тушуниш муҳим.
Ерга улаш қурилмаси ер билан электр боғланишини таъминлайди.
PE ҳимоя ўтказгичи электр жиҳозларининг очиқ металл қисмларини ҳимоя тизими билан боғлайди.
Бутун тизим авария ҳолатида хавфни камайтириш ва ҳимоя қурилмаларининг ўз вазифасини бажариши учун тўғри ташкил қилиниши керак.
Шунинг учун:
«Мен ерга битта металл стержень қоқдим — демак, уйда тўлиқ ерга улаш бор»
деган хулоса ҳар доим ҳам тўғри эмас.
Нега фақат УЗО етарли эмас?
Биз олдинги мақолаларда УЗО ҳақида гаплашган эдик.
УЗО ток сизиб чиқишини аниқлаб, занжирни узиши мумкин.
Лекин УЗО ва ерга улаш бир хил вазифани бажармайди.
Металл корпус кучланиш остида қолган ҳолатни тасаввур қилинг.
Ҳимоя ўтказгичи авария токи учун белгиланган йўлни таъминлаши мумкин.
УЗО эса токлар ўртасидаги фарқни аниқлаб, занжирни узиши мумкин.
Шунинг учун:
ерга улаш УЗОнинг ўрнини босмайди, УЗО ҳам нотўғри электр тармоғини хавфсиз қилиб қўймайди.
Электр токидан ҳимоя бир-бири билан боғлиқ бир нечта чоралар тизимидан иборат. IEC 60364-4-41 стандарти электр токи уришидан ҳимоя чоралари ва TN, TT ҳамда IT каби ерга улаш тизимларини кўриб чиқади.
Яхши автомат бўлса-чи?
Яхши автомат, албатта, керак.
Лекин автоматнинг асосий вазифаси электр занжирини ортиқча токлар, масалан, ортиқча юкланиш ва қисқа туташувдан ҳимоя қилишдир.
Инсон учун хавфли бўлган ҳолатдаги ток миқдори ҳар доим ҳам автоматни кутилган тарзда ишлатадиган даражага етмаслиги мумкин.
Шунинг учун:
«Менда яхши автоматлар бор, демак, ерга улаш керак эмас»
деган фикр тўғри эмас.
Булар турли ҳимоя даражаларидир.
Фақат УЗО ўрнатилса-чи?
Бу ҳам етарли эмас.
УЗО электр хавфсизлигини сезиларли даражада ошириши мумкин, лекин у тўғри ташкил қилинган электр тармоғининг ўрнини босмайди.
Оддий УЗОда ортиқча токдан ҳимоя функцияси ҳам бўлмаслиги мумкин. Шунинг учун автоматнинг вазифасини УЗОга юклаб бўлмайди.
Оддий қилиб айтганда:
автомат → ортиқча токдан ҳимоя;
УЗО → ток сизиб чиқишидан қўшимча ҳимоя;
PE ва ерга улаш → электр жиҳози шикастланганда муҳим ҳимоя йўли.
Конкрет схема эса электр таъминоти тизимига боғлиқ.
Нега хусусий уйда ерга улаш айниқса муҳим?
Хусусий уйда металл корпусли электр жиҳозлари кўп бўлиши мумкин.
Масалан:
-
кир ювиш машинаси;
-
идиш ювиш машинаси;
-
бойлер;
-
музлаткич;
-
насос;
-
электр қозон;
-
электр асбоблари;
-
пайвандлаш аппарати;
-
ташқи розеткалар;
-
гараж ёки устахонадаги электр жиҳозлари.
Бундан ташқари, хусусий уйларда нам хоналар, металл конструкциялар ва ҳовлида ишлатиладиган электр асбоблари ҳам бўлиши мумкин.
Электр жиҳозлари қанча кўп бўлса, электр хавфсизлиги тизимини тўғри ташкил қилиш шунча муҳим.
Эски уйда ерга улаш бўлмаса, уни зудлик билан ўзгартириш керакми?
Бу саволга битта умумий жавоб бериш қийин.
Эски уйларда электр таъминоти тизими турлича бўлиши мумкин.
Қаердадир эски икки симли тармоқ сақланган.
Қаердадир ҳимоя ўтказгичи мавжуд.
Айрим жойларда эса бугунги талаблар билан аралаштириб бўлмайдиган эски ечимлар учрайди.
Шунинг учун:
«Нейтрал симни розетка корпусига улаб қўйинг — ҳаммаси хавфсиз бўлади»
каби маслаҳатларни кўр-кўрона қўллаш мумкин эмас.
Эски уйда ҳимоя тизимига шубҳа бўлса, аввал электр тармоғини мутахассисга текширтириш, кейин модернизация масаласини ҳал қилиш маъқул.
Сув қувурини ерга улаш ўрнида ишлатса бўладими?
Бунга ҳимоя тизими сифатида ишониб бўлмайди.
Металл қувур ерга чуқур кириб турган бўлса ҳам, бу уни автоматик равишда меъёрий ҳимоявий ерга улаш қурилмасига айлантирмайди.
Бундан ташқари, сув таъминоти тизимига аралашиш қўшимча хавф туғдириши мумкин.
Ерга улаш тизими айнан шу мақсад учун мўлжалланган тарзда ташкил қилиниши керак.
Ерга қоқилган металл бурчакнинг ўзи етарлими?
Бу ерга улаш ғоясига яқин, аммо битта металл элементни ерга қоқишнинг ўзи бутун тизим тўғри ишлайди дегани эмас.
Қуйидагилар аҳамиятли:
-
ерга улаш қурилмасининг конструкцияси;
-
материал;
-
ўлчам ва жойлашиш;
-
бирикмаларнинг ҳолати;
-
тупроқ хусусиятлари;
-
PE ҳимоя ўтказгичи;
-
электр тармоғи билан боғланиши;
-
тизим параметрларининг ўлчанган натижалари.
Шунинг учун кейинги мақолада масаланинг амалий томонини кўрамиз:
хусусий уйда ерга улашни қандай қилиб тўғри ва ортиқча харажатларсиз ташкил қилиш мумкин?
Нега ерга улаш сифатини кўз билан баҳолаб бўлмайди?
Бу жуда муҳим.
Уй ёнида чиройли металл контур борлиги унинг қанчалик самарали ишлаётганини билдирмайди.
Қалин мис сим ҳам бутун тизим тўғри бажарилганининг кафолати эмас.
Ерга улаш қурилмасини баҳолаш учун махсус ўлчовлар қўлланади.
Шунинг учун:
«Ҳаммасини кўмиб бўлдик, демак, ишлайди»
деган ёндашув тўғри эмас.
Тизимни тегишли ўлчовлар билан текшириш керак.
Тўғри ташкил қилинган ерга улаш нима беради?
Энг аввало, у инсон хавфсизлигининг яна бир муҳим даражасини таъминлайди.
Электр жиҳози изоляцияси бузилганда унинг очиқ металл қисмлари инсон учун хавфли кучланиш манбаига айланиб қолмаслиги керак.
Ҳимоя тизими шикастланган занжирни ўз вақтида узиш учун зарур шароитни таъминлаши керак.
Ҳимоявий ерга улаш ва ҳимоя ўтказгичларининг асосий маъноси ҳам шунда.
Хусусий уйда ерга улаш керакми?
Замонавий хусусий уйнинг электр тармоғи ҳақида гапирадиган бўлсак, тўғри ташкил қилинган ҳимоявий ерга улаш ва ҳимоя ўтказгичлари электр хавфсизлигининг муҳим қисми ҳисобланади.
IEC 60364-5-54 стандарти ҳам ерга улаш қурилмалари ва ҳимоя ўтказгичларини электр қурилмасининг хавфсизлиги билан боғлайди.
Шунинг учун саволни:
«Ерга улашсиз техник жиҳатдан уйдан фойдаланиш мумкинми?»
деб эмас, балки:
«Электр жиҳози шикастланса, инсонни ҳимоя қилиш учун электр тизимида зарур ҳимоя йўли борми?»
деб қўйиш тўғрироқ.
Асосий хулоса
Ерга улаш — ерга қоқилган оддий металл стержень эмас.
У бутун электр хавфсизлиги тизимининг бир қисми.
У автоматни ҳам, УЗОни ҳам, сифатли электр монтажини ҳам алмаштирмайди.
Шунингдек:
«Менда ерга улаш бор, демак, бошқа ҳимоя керак эмас»
деган фикр ҳам нотўғри.
Тўғри ҳимоя бир нечта чоранинг биргаликда ишлашига асосланади.
Хулоса
Уйда электрдан фойдаланиш мумкин, лекин электр хавфсизлиги тизимини эътиборсиз қолдириш керак эмас.
Хусусий уйда ерга улашни расмият учун эмас, балки инсонлар ва электр жиҳозларини ҳимоя қилиш тизимининг муҳим қисми сифатида кўриш керак.
Энди энг амалий савол қолади:
ерга улашни қандай қилиб тўғри ташкил қилиш ва бунда ортиқча пул сарфламаслик мумкин?
Бунинг амалий жавобини кейинги мақолада кўриб чиқамиз.