Ёмон контакт: нега кичик носозлик катта муаммога айланиши мумкин?

Электр тизимидаги носозлик ҳар доим ҳам дарҳол кўзга ташланмайди. Баъзан сим бутун, автомат соз, розетка ишлаяпти, чироқ ёняпти — лекин уланиш жойларидан бирида контакт ёмонлашган бўлади.

Бир қарашда бу кичик муаммодек кўринади. Аммо ёмон контакт вақт ўтиши билан кучли қизишга, электр симларининг шикастланишига ва ҳатто ёнғинга сабаб бўлиши мумкин.

Айниқса бир нарсани тушуниш муҳим: ёмон контакт пайдо бўлганда автоматик ўчиргич ҳар доим ҳам электр занжирини узмайди. Чунки ток автомат учун ҳали ҳам меъёрда бўлиши мумкин. Аммо уланиш жойидаги кичик қаршилик шу жойни гўё кичик иситгичга айлантиради.

Нега ёмон контакт қизийди?

Ҳар қандай электр уланишида маълум даражада электр қаршилиги бўлади. Сифатли ва соз уланишда бу қаршилик жуда кичик бўлади ва амалда сезиларли таъсир кўрсатмайди.

Аммо контакт бўшашса, оксидланса, ифлосланса ёки нотўғри бажарилса, шу жойдаги қаршилик ортади.

Ажралиб чиқадиган иссиқликни тахминан қуйидаги формула билан ифодалаш мумкин:

P = I²R

Бу ерда:

• P — иссиқлик кўринишида ажраладиган қувват;

• I — ток кучи;

• R — контакт қаршилиги.

Бу формулада токнинг квадрати айниқса муҳим.

Агар уланиш жойидан катта ток ўтаётган бўлса, қаршиликнинг озгина ортиши ҳам сезиларли қизишга олиб келиши мумкин.

Қизиш эса, ўз навбатида, контактни янада ёмонлаштириши мумкин.

Шундай қилиб, қуйидаги занжир пайдо бўлади:

ёмон контакт → қизиш → контактнинг янада ёмонлашиши → янада кучли қизиш.

Муаммо вақтида бартараф этилмаса, уланиш жойи куйиши, изоляция ёки розетка корпуси эриши ва ёнғин келиб чиқиши мумкин.

Ёмон контакт кўпроқ қаерда пайдо бўлади?

Бундай муаммо электр симларининг деярли исталган уланиш жойида пайдо бўлиши мумкин:

• розеткаларда;

• ўчиргичларда;

• клеммаларда;

• тақсимлаш қутиларида;

• симларни улаш жойларида;

• автоматик ўчиргичларда;

• электр шитида;

• кучли электр қурилмалари уланадиган жойларда.

Айниқса, узоқ вақт давомида катта ток ўтадиган линияларга эътибор бериш керак.

Масалан, электр плитаси, бойлер, сув иситгич, кучли иситгич, насос ва бошқа юқори қувватли қурилмалар линиялари шулар жумласидандир.

Нега вақт ўтиши билан контакт ёмонлашиши мумкин?

Уланиш дастлаб яхши бажарилган бўлса ҳам, вақт ўтиши билан унинг ишончлилиги пасайиши мумкин.

Бунга қуйидагилар сабаб бўлади:

• маҳкамлашнинг бўшашиши;

• тебраниш;

• қайта-қайта қизиш ва совиш;

• металлнинг оксидланиши;

• намлик;

• симларнинг нотўғри уланиши;

• сим томирининг шикастланиши;

• жуда кучсиз ёки жуда кучли қисиш;

• маълум ўтказгич учун мос бўлмаган клемманинг ишлатилиши.

Айниқса, қизиш ва совишнинг такрорланиши салбий таъсир қилиши мумкин.

Сим ва контакт деталлари қизиганда бироз кенгаяди, совиганда эса қисқаради. Агар уланиш нотўғри бажарилган бўлса ёки унинг ишончлилик захираси етарли бўлмаса, вақт ўтиши билан контакт янада ёмонлашиши мумкин.

Контакт муаммоли эканини қандай билиш мумкин?

Жиддий оқибатлар юзага келишидан олдин ҳам айрим белгилар пайдо бўлиши мумкин.

Қуйидагиларга эътибор беринг:

• розетка ёки ўчиргич сезиларли даражада илиқ ёки иссиқ бўлиб қолса;

• қизиб кетган пластмасса ҳиди келса;

• пластмасса қорайса ёки сарғайса;

• контакт атрофида қизиш излари пайдо бўлса;

• чирсиллаш ёки ғувиллаш эшитилса;

• чироқ вақти-вақти билан милтилласа;

• электр қурилмаси беқарор ишласа;

• изоляция юмшаса ёки шикастланса;

• кучли электр қурилмаси уланганда розетка одатдагидан кўпроқ қизиса.

Сезиларли даражада қизиб кетаётган розеткани оддий ҳолат деб қабул қилиб, ундан фойдаланишда давом этиш тўғри эмас.

Ҳароратнинг бироз кўтарилиши юклама ёки қурилманинг хусусиятлари билан боғлиқ бўлиши мумкин. Аммо кучли ёки тобора ортиб бораётган қизиш текширувни талаб қилади.

Нега автомат ҳимоя қилмаслиги мумкин?

Бу энг муҳим жиҳатлардан биридир.

Автоматик ўчиргич, аввало, электр линиясини ортиқча ток ва қисқа туташувдан ҳимоя қилиш учун хизмат қилади.

Ёмон контактда эса вазият бошқача бўлиши мумкин.

Тасаввур қилайлик, линия орқали автомат учун ҳали рухсат этилган ток ўтмоқда. Аммо уланиш жойида қўшимча қаршилик пайдо бўлди.

Натижада:

бутун занжирдаги ток меъёрдан ошмаслиги мумкин, аммо контактнинг ўзи кучли қизиши мумкин.

Шунинг учун соз автоматни электр тизимидаги барча носозликлардан тўлиқ ҳимоя деб бўлмайди.

Электр хавфсизлиги — бу битта қурилма эмас, балки бутун тизим:

тўғри кабель кесими → мос автомат → сифатли уланишлар → ҳимоя қурилмалари → тўғри бажарилган ҳимоявий ерга улаш тизими.

«Винтни шунчаки маҳкамлаб қўйсам бўладими?»

Баъзи ҳолларда контактни тўғри маҳкамлаш муаммони бартараф этиши мумкин. Аммо ҳар доим ҳам шунчаки винтни тортиш етарли эмас.

Агар контакт аввал кучли қизиб кетган бўлса, металл оксидланган, деформацияланган ёки ўз хусусиятларининг бир қисмини йўқотган бўлиши мумкин. Клемманинг ўзи ҳам шикастланган бўлиши эҳтимол.

Шунинг учун кучли қизиш излари бўлган уланишни шунчаки «маҳкамлаб қўйиш» эмас, балки яхшилаб текшириш ва зарур бўлса шикастланган қисмларни алмаштириш керак.

Бу, айниқса, розеткалар, автоматлар, клеммалар ва бошқа муҳим уланишларга тегишли.

Нега симларни бураб улаш универсал ечим эмас?

Эски электр тизимларида симларни бураб улаш усули кўп учрайди. Аммо оддий бурама уланишнинг ўзи ишончли ва узоқ муддатли контактни кафолатламайди.

Натижа қуйидагиларга боғлиқ:

• ўтказгич металининг тури;

• сим томирларини тайёрлаш сифати;

• механик мустаҳкамлик;

• фойдаланиш шароити;

• намлик;

• ток миқдори;

• кейинчалик қандай улаш воситаси ишлатилиши.

Замонавий монтажда маълум ўтказгич тури ва кесими учун мўлжалланган сифатли улаш мосламаларидан фойдаланиш маъқул.

Мис ва алюминий симларни ҳам ўйламасдан тўғридан-тўғри улаш мумкин эмас. Металларнинг хусусиятлари, оксидланиш ва контакт босимининг ўзгариши сабабли бундай уланиш вақт ўтиши билан ишончсиз бўлиб, қизиши мумкин. Бундай ҳолатда ишлаб чиқарувчи томонидан мис ва алюминийни биргаликда улаш учун мўлжалланган махсус улаш мосламаларидан фойдаланиш керак.

Кабель кесимини ҳам унутмаслик керак

Ёмон контакт қизишнинг ягона сабаби эмас.

Ҳатто сифатли уланиш ҳам жуда ингичка кабель орқали унга мос бўлмаган даражада катта ток ўтса, муаммони бартараф эта олмайди.

Шунинг учун хавфсиз электр тизими комплекс ёндашувни талаб қилади:

тўғри кабель кесими → мос автомат → сифатли уланишлар → ҳимоя қурилмалари → тўғри монтаж.

Бир хатони бошқа хато билан «тузатиш» мумкин эмас.

Масалан, автомат тез-тез ўчаётгани учун ингичка кабелга каттароқ номиналли автомат ўрнатиш хавфсиз ечим эмас.

Ёмон контактдан шубҳалансак, нима қилиш керак?

Агар розетка, ўчиргич, уланиш жойи ёки электр шитининг бирор қисми сезиларли даражада қизиса, куйган пластмасса ҳиди келса, чирсиллаш ёки эриш излари пайдо бўлса, бу линиядан одатдагидек фойдаланишни давом эттирмаслик керак.

Агар буни хавфсиз бажариш мумкин бўлса, аввало тегишли электр линиясини кучланишдан узиш керак.

Электр шити ичидаги ишларни ва шикастланган уланишларни таъмирлашни малакали электрикка топшириш маъқул. Ҳар қандай ишни бошлашдан олдин кучланиш йўқлигига ишонч ҳосил қилиш керак.

Девор ичидаги ёки ёпиқ тақсимлаш қутисидаги носозликни кучланиш остида мустақил излаш айниқса хавфли.

Профессионал диагностикада баъзан тепловизордан фойдаланилади. У оддий кўз билан ҳали кўринмайдиган қизиб кетган жойларни аниқлашга ёрдам беради.

Олдини олиш таъмирлашдан яхшироқ

Ишончли электр тизими фақат тўғри танланган кабель ва автоматлардан иборат эмас.

Уланишларнинг сифати ҳам жуда муҳим.

Монтаж вақтида:

• мос улаш мосламаларидан фойдаланиш;

• клемма ва қурилма ишлаб чиқарувчисининг талабларига риоя қилиш;

• ўтказгичларни тўғри тайёрлаш;

• монтаж вақтида сим томирларини шикастламаслик;

• линияларни ортиқча юкламаслик;

• розетка ва уланишларнинг ҳолатига эътибор бериш;

• ҳид, қизиш, чирсиллаш ва пластмасса ранги ўзгаришини эътиборсиз қолдирмаслик керак.

Айниқса эски электр тизимларида ва кучли электр қурилмалари мунтазам уланадиган жойларда эҳтиёткор бўлиш лозим.

Кичик қаршилик — катта муаммо

Ёмон контакт электр тизимида нима учун кичик носозликни ҳам жиддий қабул қилиш кераклигини яхши кўрсатади.

Қўшимча қаршилик жуда кичик бўлиши мумкин. Аммо ундан катта ток ўтса, ажраладиган иссиқлик сезиларли даражага етиши мумкин.

Шунинг учун кичик контакт муаммоси аста-секин жиддий носозликка айланиши эҳтимол.

Яхши контакт фақат электр токини ўтказиб қўйиши эмас, балки уни хавфли маҳаллий қизишсиз ишончли ўтказиши керак.

Асосий хулоса

Ёмон контакт — дастлаб деярли сезилмайдиган носозликлардан биридир.

Аммо вақт ўтиши билан:

қизиш → уланишнинг бузилиши → изоляциянинг шикастланиши → эриш → ёнғин

каби хавфли занжирга олиб келиши мумкин.

Шунинг учун куйган пластмасса ҳиди, розетканинг қорайиши, чирсиллаш ёки ғайриоддий қизишни «кейин кўрамиз» деб қолдирмаслик керак.

Электр тизимида кичик носозликни вақтида аниқлаш — катта муаммонинг олдини олишнинг энг яхши йўлларидан биридир.