Электр щитига УЗО ўрнатдингиз.
Қурилмада TEST тугмаси бор, у замонавий ва ишончли кўринади. Энди хотиржам бўлса бўлади, деб ўйлайсиз: ток нотўғри йўлдан оқса, УЗО электрни ўчиради.
Лекин муҳим савол бор:
УЗО ҳақиқатан ҳам тўғри уланганми, тўғри танланганми ва авария ҳолатида ўз вазифасини бажара оладими?
Фақат УЗОнинг мавжудлиги электр тизими тўлиқ ҳимояланганини англатмайди.
IEC 61008-1 халқаро стандартида RCCB туридаги УЗОлар асосан инсонни электр токи уриш хавфидан ҳимоя қилиш учун мўлжаллангани кўрсатилади. Шу билан бирга, бундай УЗОларда ортиқча юкланиш ва қисқа туташувдан ҳимоя қилиш функцияси мавжуд эмас; бунинг учун алоҳида ҳимоя керак.
Келинг, энг кўп учрайдиган 7 та хатони кўриб чиқамиз.
1-хато. УЗО автоматнинг ўрнини босади, деб ўйлаш
Бу энг хавфли хатолардан бири.
УЗО ва автоматик ўчиргичнинг вазифалари бир хил эмас.
Автомат электр занжирини ортиқча юкланиш ва қисқа туташувдан ҳимоя қилади.
УЗО эса дифференциал, яъни қолдиқ токни аниқлайди — токнинг бир қисми бошқа йўлдан оқиб кетаётган ҳолатни назорат қилади.
Шунинг учун оддий УЗОни автоматнинг ўрнига қўйиб бўлмайди.
Масалан, қисқа туташув сабабли ток жуда ошиб кетса, ортиқча токдан ҳимоя қилувчи автомат ишлаши керак.
Тўғри электр ҳимоя тизими ҳар икки вазифани ҳам таъминлаши лозим.
Бунинг учун алоҳида автомат ва УЗО ёки тегишли функцияларни бирлаштирган дифференциал автомат қўлланиши мумкин.
2-хато. Электр занжирининг бир қисмини УЗОни четлаб улаш
Электр щитида УЗО бор.
Инсон: «Энди бутун уй ҳимояланган», деб ўйлайди.
Аммо электр тармоғининг бир қисми УЗО орқали эмас, балки уни четлаб уланган бўлса, УЗО у қисмни назорат қила олмайди.
Демак, щитда УЗО борлиги ҳар бир розетка ва ҳар бир электр жиҳози ундан ҳимояланаётганини англатмайди.
Айниқса эски электр тармоғини ўзгартириш, янги линия қўшиш ёки электр щитига мустақил равишда ўзгартиш киритишда бу жуда муҳим.
Фақат тегишли ҳимоя қурилмаси орқали ўтган занжир УЗО томонидан назорат қилинади.
3-хато. Турли гуруҳларнинг нейтрал симларини аралаштириб юбориш
Бу жуда ноқулай муаммога олиб келиши мумкин.
Агар бир нечта электр линияси турли УЗОлар билан ҳимояланган бўлса, уларнинг нейтрал ўтказгичлари тегишли схема бўйича ташкил қилиниши керак.
Турли УЗОлардан кейинги нейтралларни шунчаки бирлаштириб қўйиш мумкин эмас.
Акс ҳолда бир УЗО орқали чиққан ток бошқа УЗОга тегишли нейтрал орқали қайтиши мумкин.
УЗО эса буни ток сизиб чиқиши деб қабул қилиши мумкин.
Натижада у кутилмаганда ўчади.
Инсон: «УЗО бузуқ экан, доимо ўчиради», деб ўйлаши мумкин.
Аслида муаммо қурилманинг ўзида эмас, нейтралларни нотўғри тақсимлашда бўлиши мумкин.
4-хато. УЗОдан кейин N ва PEни нотўғри бирлаштириш
Ҳимоя ўтказгичи PE ва ишчи нейтрал ўтказгич N турли вазифани бажаради.
УЗОдан кейин N ва PEни нотўғри бирлаштириш ишчи токнинг бир қисми ҳимоя ўтказгичи орқали қайтишига сабаб бўлиши мумкин.
УЗО эса токлар ўртасидаги фарқни сезиб, занжирни узиши мумкин.
Энг муҳими:
Бундай уланишни ўзингизча ўзгартиришга уринманг.
Тўғри схема электр таъминоти тизими, ерга улаш схемаси ва конкрет электр щитига боғлиқ.
Шубҳа бўлса, малакали электрикка мурожаат қилиш хавфсизроқ.
5-хато. Муайян юкламага мос келмайдиган УЗОни танлаш
Барча УЗОлар бир хил эмас.
Турли қурилмалар турли хусусиятларга эга токларни ҳосил қилиши мумкин.
Замонавий уйларда оддий иситиш қурилмаларидан ташқари кир ювиш машиналари, музлаткичлар, компьютерлар, зарядлагичлар, инверторли қурилмалар ва бошқа электрон техника кенг қўлланади.
Шунинг учун УЗОни танлашда юклама тури, электр жиҳозларининг хусусиятлари ва конкрет электр тизимининг талаблари ҳисобга олиниши керак.
«30 мАлик исталган УЗОни қўйсам бўлди», деган ёндашув жуда соддалаштирилган.
6-хато. TEST тугмасини ҳеч қачон босмаслик
УЗОдаги TEST тугмаси бекорга қўйилмайди.
У қурилманинг ўчишини текшириш учун хизмат қилади.
Агар TEST тугмасини босганда УЗО ўчмаса, буни эътиборсиз қолдирмаслик керак.
Electrical Safety First ҳам RCD мавжудлиги ва унинг ишлаш қобилиятини текшириш муҳимлигини таъкидлайди; TEST тугмаси ҳимоя қилинаётган тармоқни узишни текшириш учун мўлжалланган.
Лекин бир муҳим жиҳат бор:
TEST тугмаси электр тизимини тўлиқ текширишнинг ўрнини босмайди.
Мутахассис махсус асбоблар ёрдамида УЗОнинг ҳақиқий ишлаш параметрларини ҳам текшириши мумкин.
7-хато. «УЗО ўчса, қайта ёқавераман», деб ўйлаш
Баъзи одамлар УЗО ўчганида сабабини излаш ўрнига уни қайта-қайта ёқишга ҳаракат қилади.
УЗО ўчди.
Қайта ёқилди.
Яна ўчди.
Шундан кейин баъзилар ҳатто ҳимояни «халақит бераяпти», деб ҳисоблаб, уни алмаштириш ёки умуман олиб ташлашга ҳаракат қилади.
Бундай қилиш мумкин эмас.
УЗОнинг ишлашига электр жиҳозидаги носозлик, изоляциянинг шикастланиши, ток сизиб чиқиши, электр тармоғидаги муаммо ёки нотўғри уланиш сабаб бўлиши мумкин.
УЗОнинг қайта-қайта ишлаши — ҳимояни ўчириш учун эмас, муаммонинг сабабини аниқлаш учун сигналдир.
Агар УЗО бир марта ўчса-чи?
Бу ҳар доим УЗОнинг ўзи бузилганини англатмайди.
Баъзан вақтинчалик ток сизиб чиқиши ёки муайян электр жиҳозидаги носозлик сабаб бўлиши мумкин.
Аммо ҳолат такрорланса, сабабини аниқлаш керак.
Хавфсиз ёндашув:
-
шубҳали электр жиҳозини тармоқдан ажратиш;
-
уни ўзингизча очиб таъмирламаслик;
-
муаммо такрорланса, малакали электрикни чақириш;
-
электр ўчмаслиги учун УЗОни олиб ташламаслик ёки ҳимояни бекор қилмаслик.
Нега нотўғри ўрнатилган УЗО умуман бўлмаган УЗОдан ҳам хавфли бўлиши мумкин?
Чунки у ёлғон хотиржамлик пайдо қилади.
Инсон электр щитида УЗОни кўради ва: «Менинг уйим ҳимояланган», деб ўйлайди.
Аммо ҳимоя — DIN-рейкада турган битта қурилма эмас.
Муҳими:
-
УЗО конкрет электр тизимига мос бўлиши;
-
тўғри уланиши;
-
ҳимоя қилинадиган занжир ҳақиқатан ҳам УЗО орқали ўтиши;
-
нейтрал ўтказгичлар тўғри ташкил қилиниши;
-
N ва PE нотўғри бирлаштирилмаслиги;
-
ортиқча токдан зарур ҳимоя бўлиши;
-
УЗО мунтазам текширилиши;
-
УЗО ишлаганда унинг сабаби аниқланиши.
УЗОни ўзим ўрнатсам бўладими?
Бу инсоннинг малакаси ва конкрет электр тизимига қўйиладиган талабларга боғлиқ.
Лекин бир қоида ҳамма учун бир хил:
Агар уланиш схемасига ишончингиз комил бўлмаса, электр щитида тажриба қилманг.
Нотўғри уланиш нафақат УЗОнинг доимий ўчишига, балки хавфли ҳолатга ҳам олиб келиши мумкин.
Electrical Safety First ҳам электр хавфи бўйича ишончсизлик бўлса, малакали мутахассисга мурожаат қилишни тавсия қилади.
Асосий хулоса
УЗО — инсонни электр токи уришидан ҳимоя қилишда муҳим қўшимча восита. Аммо у фақат тўғри ташкил қилинган электр ҳимоя тизимининг бир қисми сифатида самарали бўлади.
УЗОнинг борлиги — тўлиқ ҳимоя борлигининг кафолати эмас.
Шунинг учун:
«Менда УЗО борми?»
деган саволдан кўра:
«УЗО тўғри танланганми, тўғри уланганми, текшириладими ва керакли электр занжирини ҳақиқатан ҳам ҳимоя қиляптими?»
деган савол муҳимроқ.
Хулоса
УЗО электр щитида шунчаки туриши учун эмас, ҳақиқий ҳимоя тизимининг бир қисми сифатида ишлаши учун ўрнатилади.
Агар у мунтазам ўчса, TEST тугмаси босилганда ишламаса ёки электр таъмиридан кейин одатдагидан бошқача ишлай бошласа, УЗОни «енгиш»га ҳаракат қилманг.
Яхшиси, у нима ҳақида огоҳлантираётганини аниқланг.