Тасаввур қилинг, оддий бир ҳолат юз берди.
Бир вақтнинг ўзида электр чойнак, иситгич ва яна бошқа кучли электр жиҳозини ёқдингиз. Автоматик ўчиргич ўчиб қолди.
Уй эгаси нима қилади?
Баъзан энг осон йўл шундай туюлади:
«Кучлироқ автомат қўяман — муаммо йўқолади».
Ҳақиқатан ҳам муаммо йўқолиши мумкин.
Аммо шу билан бирга электр линиясининг нормал ҳимояси ҳам йўқолиши мумкин.
Чунки автоматик ўчиргич фақат жиҳозларни эмас, балки энг аввало электр симларини ортиқча ток ва хавфли қизиб кетишдан ҳимоя қилади.
Агар кабелни текширмасдан автоматнинг номинал токини оширсангиз, хавфли вазият юзага келиши мумкин.
Автоматик ўчиргич нима учун керак?
Автоматик ўчиргич электр занжирини хавфли иш режимларидан, биринчи навбатда ортиқча юклама ва қисқа туташувдан ҳимоя қилади.
Симдан жуда катта ток ўтганда, ўтказгич қизийди.
Ток қанча катта бўлса, қизиш ҳам шунча кучли бўлади. Соддалаштирилган кўринишда бу боғлиқлик қуйидаги формула билан ифодаланади:
P = I²R
Бу ерда P — иссиқлик кўринишида ажраладиган қувват, I — ток, R — ўтказгичнинг қаршилиги.
Бу формулада токнинг квадратда эканлигига эътибор беринг.
Агар ток икки баравар ошса, бошқа шартлар ўзгармаган ҳолда иссиқлик ажралиши тахминан тўрт баравар ошади.
Шунинг учун рухсат этилган юкламадан ошиб кетиш оддий масала эмас.
Нима учун автомат кабелга мос бўлиши керак?
Тасаввур қилинг, девор ичидан маълум кесимдаги кабель ўтказилган.
У фақат маълум шароитларда ва маълум ток қийматигача хавфсиз ишлаши мумкин. Рухсат этилган юклама фақат кабел кесимига эмас, балки ўтказгич материали, кабелни ётқизиш усули, атроф-муҳит ҳарорати, ёнма-ён жойлашган кабеллар сони ва бошқа шартларга ҳам боғлиқ.
Автомат шундай танланадики, хавфли ток пайдо бўлганда у кабель ҳаддан ташқари қизиб кетишидан олдин линияни узиши керак.
Шунинг учун муҳим боғлиқлик мавжуд:
юклама → кабел → автоматик ҳимоя.
Автоматни кабелдан алоҳида кўриб бўлмайди.
Кучлироқ автомат қўйилса нима бўлади?
Айтайлик, линия кичикроқ номиналдаги автомат билан ҳимояланган ва катта юклама вақтида у тез-тез ўчади.
Уй эгаси уни каттароқ номиналдаги автоматга алмаштиради.
Энди ўша юклама вақтида автомат ўчмайди.
Гўё муаммо ҳал бўлди.
Аммо кабелдан ўтаётган ток йўқолиб қолмайди.
Шунчаки автомат линияга каттароқ юклама билан ишлашга имкон берди.
Агар кабель бундай юкламага мўлжалланмаган бўлса, у меъёрдан ортиқ қизиши мумкин.
Агар кабель девор ичида яширин ётқизилган бўлса, бу қизишни одам умуман сезмаслиги мумкин.
Изоляция аста-секин эскиради, кейинчалик шикастланиш ток сизиб чиқишига, қисқа туташувга ёки ёнғинга олиб келиши мумкин.
Демак, автомат ўчмай қўйди, лекин хавф аксинча ортиши мумкин.
Автомат тез-тез ўчса нима қилиш керак?
Дарҳол:
«Автомат кучсиз экан»
деган хулосага келманг.
Эҳтимол, у ўз вазифасини бажараётгандир.
Аввало ўчиш сабабини аниқлаш керак.
Сабаб ортиқча юклама бўлиши мумкин
Масалан, битта линияга бир вақтнинг ўзида жуда кўп кучли истеъмолчилар уланган.
Бундай вазиятда ечим автоматни алмаштириш эмас, балки:
-
бир вақтда ишлаётган юкламани камайтириш;
-
истеъмолчиларни турли линияларга ажратиш;
-
кучли электр жиҳози учун алоҳида линия ўтказиш;
-
юкламани тўғри ҳисоблаш
бўлиши мумкин.
Сабаб қисқа туташув бўлиши мумкин
Агар автомат жиҳоз ёки линия ёқилиши билан деярли дарҳол ўчса, носозлик ёки қисқа туташув эҳтимоли бор.
Бундай вазиятда автомат номиналини ошириш айниқса хавфли.
Аввал носозлик сабабини топиш керак.
Муаммо электр жиҳозининг ўзида бўлиши мумкин
Баъзан муаммо уй электр тармоғида эмас.
Масалан, бузилган иситиш элементи, электр двигатели, кабел ёки бошқа носозлик ҳимоя қурилмасининг ўчишига сабаб бўлиши мумкин.
Бундай ҳолатда кучлироқ автомат ўрнатиш муаммони ҳал қилмайди.
Лекин автомат катта токда ўчиши керак-ку?
Ҳа, агар у тўғри танланган ва соз бўлса, хавфли режимда ҳимояни таъминлаши керак.
Аммо муҳим жиҳат бор.
Автомат линияни ўзининг хусусиятларига мувофиқ ҳимоя қилади. Агар унинг номинал токи кабелнинг рухсат этилган юкламасига нисбатан жуда катта танланса, кабель учун хавфли бўлган режим автомат ўчгунча давом этиши мумкин.
Бундан ташқари, автоматларда номинал токдан ташқари вақт-ток характеристикаси каби бошқа муҳим хусусиятлар ҳам мавжуд.
Шунинг учун автоматни фақат:
«Ампери қанча катта бўлса, шунча яхши»
деган тамойил билан танлаш мумкин эмас.
Аксинча:
каттароқ номиналдаги автомат хавфсизроқ дегани эмас.
Унда қалинроқ кабел ва кучлироқ автомат қўйиш мумкинми?
Бу бошқа масала.
Агар электр линияси бошидан катта юкламага мўлжалланган бўлса, мос кабель танланган, уланишлар тўғри бажарилган ва ҳимоя қурилмалари тизимга мос бўлса, кучлироқ линия яратиш мумкин.
Аммо фақат автоматни алмаштириш етарли эмас.
Масалан, кучли сув иситгич, электр плитаси, пайвандлаш аппарати ёки бошқа катта қувватли истеъмолчини ўрнатмоқчи бўлсангиз, аввал унинг қуввати ва иш токи, линия узунлиги, кабелни ётқизиш усули ва бошқа шароитларни ҳисобга олиш керак.
Шундан кейин мос кабель кесими ва ҳимоя қурилмаси танланади.
Кабелнинг узунлиги ҳам муҳимми?
Ҳа.
Ўтказгич қанча узун бўлса, унинг қаршилиги шунча катта бўлади.
Бу нафақат қизиш, балки кучланиш пасайиши учун ҳам муҳим.
Айниқса, узоқдаги устахона, насос, хўжалик биноси ёки электр тақсимлаш щитидан анча узоқда жойлашган бошқа истеъмолчини электр билан таъминлашда бу масалага эътибор бериш керак.
Шунинг учун узун линия учун:
«Қўшнимда шу жиҳоз бор, демак мен ҳам худди шундай кабел ва автомат қўяман»
дейиш тўғри эмас.
Шароитлар бутунлай бошқача бўлиши мумкин.
Ёмон уланишлар-чи?
Яна бир хавф мавжуд.
Кабел кесими тўғри танланган бўлса ҳам, ёмон контакт кучли қизиш манбаига айланиши мумкин.
Масалан:
-
яхши маҳкамланмаган қисқич;
-
оксидланган контакт;
-
шикастланган клемма;
-
сифатсиз уланиш;
-
ўтказгичларни нотўғри бириктириш.
Бундай жойда қўшимча қаршилик пайдо бўлади.
Ток ўтганда контакт қизийди.
Бу ерда ҳам ўша боғлиқлик ишлайди:
P = I²R
Шунинг учун хавфсиз электр тармоғи фақат тўғри танланган кабель ва автоматдан иборат эмас.
Уланишларнинг сифати ҳам жуда муҳим.
Нима учун эски уйда бу айниқса хавфли?
Эски хусусий уйда электр юкламаси йиллар давомида аста-секин ортиб бориши мумкин.
Бир вақтлар электр тармоғи фақат ёритиш, телевизор, музлаткич ва бир нечта розеткага мўлжалланган бўлиши мумкин.
Кейинчалик эса:
-
сув иситгич;
-
кир ювиш машинаси;
-
кондиционер;
-
электр иситгич;
-
насос;
-
пайвандлаш аппарати;
-
электр асбоблари;
-
бошқа кучли техника
пайдо бўлади.
Аммо эски кабел ўзгаришсиз қолади.
Шунда кучлироқ автомат қўйиш истаги пайдо бўлади.
Лекин автомат кабелнинг ўтказиш имкониятини оширмайди.
Агар кабель маълум юкламага ҳисобланган бўлса, кучлироқ автомат қўйиш уни қалинлаштириб қўймайди.
Автомат ўчса, қандай йўл тутиш керак?
Оддий кетма-кетликдан фойдаланиш мумкин.
Биринчи. Қайси линиянинг автомати ўчганини аниқланг.
Иккинчи. Қайси электр жиҳозлари бир вақтда ишлаганини кўринг.
Учинчи. Автомат фақат катта юкламада ўчадими ёки битта аниқ жиҳозни ёққанда ҳам ўчадими — шуни кузатинг.
Тўртинчи. Муаммо такрорланса, автомат номиналини ўзбошимчалик билан оширманг.
Бешинчи. Линия, уланишлар ва унга уланган электр жиҳозларининг ҳолатини текширтиринг.
Агар янги линия ёки катта қувватли истеъмолчи ҳақида гап кетаётган бўлса, юкламани ҳисоблаш ва шароитга мос кабел ҳамда ҳимоя қурилмасини танлаш керак.
УЗО ҳақида нима дейиш мумкин?
Бу ерда турли ҳимоя вазифаларини аралаштириб юбормаслик керак.
Автоматик ўчиргич ва УЗО турли вазифаларни бажаради.
Автомат асосан линияни ортиқча юклама ва қисқа туташувдан ҳимоя қилади.
УЗО эса ток сизиб чиқишидан ҳимояланиш ва электр токи уриш хавфини камайтириш учун хизмат қилади.
Шунинг учун УЗО тўғри танланган автоматнинг ўрнини боса олмайди.
Аксинча, автомат ҳам керакли жойда УЗО ўрнини боса олмайди.
Хусусий уйнинг электр хавфсизлиги — бу битта қурилма эмас, балки бир-бири билан боғланган ҳимоя тизими.
Асосий қоида
Агар автомат тез-тез ўчаётган бўлса, уни дарҳол «кучсиз» деб ҳисобламанг.
Эҳтимол, у сизга эътибор бериш керак бўлган муаммо ҳақида сигнал бераётгандир.
Оддий кетма-кетликни эслаб қолинг:
юклама → кабель → автоматик ҳимоя.
Аввал юклама аниқланади.
Кейин фойдаланиш шароитларини ҳисобга олган ҳолда кабель танланади.
Шундан сўнг мос ҳимоя қурилмаси танланади.
Аксинча:
«Автомат ўчмаслиги учун кучлироғини қўямиз»
дейиш нотўғри.
Автоматик ўчиргич сизга электр энергиясидан фойдаланишга халақит бериш учун ўрнатилмайди.
Унинг вазифаси — хавфли режимни ўз вақтида тўхтатиш.
Шунинг учун автомат тез-тез ўчса, тўғри савол:
«Қайси автоматни кучлироғига алмаштирсам бўлади?»
эмас, балки:
«Нима сабабдан у ўчяпти ва менинг электр линиям бундай юкламага бардош бера оладими?»
Материал ахборот характерига эга. Электр линияларини ҳисоблаш, ҳимоя қурилмаларини танлаш ва электр щитида ишлаш амалдаги талаблар ҳамда объектнинг аниқ шароитларини ҳисобга олган ҳолда бажарилиши керак. Кириш щити, кучли истеъмолчилар ва яширин электр симлари билан боғлиқ ишлар бўйича малакали электрикка мурожаат қилиш тавсия этилади.