Электрда кўпчилик биладиган оддий қоида бор: ҳар бир электр юкламаси учун мос кесимли сим ёки кабель танланиши керак.
Баъзан одам шундай ўйлайди: «Бу сим арзонроқ, қурилма барибир ишлаяпти. Нима учун қалинроқ кабелга ортиқча пул сарфлаш керак?»
Муаммо шундаки, кесими юкламага мос келмайдиган кабель ҳам маълум вақт давомида одатдагидек ишлаши мумкин.
Аммо нотўғри танловнинг оқибати дарҳол сезилмаслиги мумкин.
Кабель қизиб кетиши, изоляция аста-секин эскириши, уланиш жойлари қизиши ва энг ёмон ҳолатда носозлик ёнғинга олиб келиши ёки одамни электр токи уриши хавфини туғдириши мумкин.
Кабель кесими нима?
Ўтказгичнинг кесими — унинг кўндаланг кесим юзаси бўлиб, одатда квадрат миллиметрда ифодаланади: 1,5 мм², 2,5 мм², 4 мм², 6 мм² ва ҳоказо.
Ўтказгичнинг кесими қанчалик катта бўлса, ундаги металл миқдори ҳам шунчалик кўп бўлади ва маълум шароитларда катта токни хавфсизроқ ўтказиш имконияти ортади.
Аммо муҳим жиҳат бор: катта кесимли кабелни ҳар қандай юкламага бемалол улаш мумкин дегани эмас.
Рухсат этилган ток фақат кабель кесимига эмас, балки ўтказгич материали, кабелнинг қандай ётқизилгани, атроф-муҳит ҳарорати, бирга ётқизилган кабеллар сони ва бошқа шартларга ҳам боғлиқ.
Нима учун ингичка сим кўпроқ қизийди?
Бунинг асосий сабаби электр қаршилигидир.
Бошқа шартлар бир хил бўлганда, кичик кесимли ўтказгичнинг қаршилиги худди шундай узунликдаги катта кесимли ўтказгичникидан юқори бўлади.
Ток ўтказгичдан ўтганда иссиқлик ажралади. Буни оддий формула билан ифодалаш мумкин:
P = I²R
Бу ерда:
-
P — иссиқлик кўринишида ажраладиган қувват;
-
I — ток кучи;
-
R — ўтказгичнинг электр қаршилиги.
Формуладан жуда муҳим нарсани кўриш мумкин: қизиш ток кучининг квадратига боғлиқ.
Масалан, қаршилик бир хил бўлса, ток икки баравар ошганда иссиқлик ажралиши тахминан тўрт баравар ортади.
Шунинг учун электр юкламасининг ошишини оддийгина «яна битта қурилма қўшилди» деб баҳолаш ҳар доим ҳам тўғри эмас.
Кесими етарли бўлмаган кабель билан нима содир бўлади?
Оддий вазиятни тасаввур қилайлик.
Уйда кучли электр истеъмолчиси уланди, аммо мавжуд электр линияси бундай юкламага мўлжалланмаган.
Қурилма ишлаганда ток кучи ошади. Ўтказгич қизийди.
Агар юклама узоқ вақт давом этса, кабель анча вақт давомида қизиб турган ҳолатда қолиши мумкин.
Дастлаб одам ҳеч нарсани сезмаслиги мумкин.
Айниқса кабель девор ичида, қувурда ёки бошқа ёпиқ жойда ётқизилган бўлса, унинг ҳақиқий ҳарорати ташқи томондан сезилганидан юқори бўлиши мумкин.
Кейинчалик қуйидаги занжир юзага келиши мумкин:
ҳаддан ташқари юклама → ўтказгичнинг қизиши → изоляциянинг қизиши → изоляциянинг тезроқ эскириши → уланишларнинг ҳолати ёмонлашиши → янада кучли қизиш → изоляциянинг шикастланиши → авария.
Шунинг учун кесими етарли бўлмаган кабель муаммоси шунчаки «сим иссиқ бўлади» дегани эмас.
Бу электр хавфсизлиги билан боғлиқ жиддий масала.
Нима учун фақат «автомат ўчмаяпти» деб хулоса қилиш мумкин эмас?
Бу жуда муҳим жиҳат.
Агар автоматик ўчиргич линияни ўчирмаса, одам «демак, ҳаммаси жойида» деб ўйлаши мумкин.
Аммо автомат кабель кесимининг тўғрилигини аниқламайди. У ўзининг тавсифларига мувофиқ равишда ток қийматига жавоб беради.
Агар автоматнинг номинал токи маълум кабель ва унинг ётқизилиш шароитлари учун ҳаддан ташқари катта танланган бўлса, кабель хавфли даражада қизиши мумкин, аммо автомат ўчмаслиги ҳам мумкин.
Шунинг учун:
«Сим ингичка экан — кучлироқ автомат қўямиз, шунда ўчмайди»
деган ёндашув хавфли.
Автомат электр линиясини ҳимоя қилиши керак, унинг танлови эса кабель ва бутун электр тизимининг шароитларига мос бўлиши лозим.
Нима учун шунчаки энг қалин кабелни танлаб қўя қолмаймиз?
Бошқа бир нотўғри қараш ҳам бор.
Агар ингичка кабель хавфли бўлса, демак, доимо энг қалин кабелни ишлатиш керакдек туюлади.
Бу ҳам тўғри эмас.
Кесимнинг катталашиши мис ёки алюминий сарфини, кабель диаметрини ва айрим ҳолларда монтаж харажатларини оширади.
Тўғри танлов эса конкрет электр линиясига боғлиқ.
Шунинг учун мақсад энг қалин кабелни қўйиш эмас.
Мақсад — юклама, кабель узунлиги, ўтказгич материали, ётқизиш усули ва бошқа шартларни ҳисобга олган ҳолда етарли ва асосланган кесимни танлаш.
Фақат қурилманинг қувватига қараш етарлими?
Кабель танлашда кўпинча фақат электр қурилмасининг қувватига қаралади.
Аммо бунинг ўзи етарли эмас.
Қуйидагилар ҳам ҳисобга олинади:
-
ишчи ток;
-
юклама қанча вақт давомида ишлаши;
-
кабель узунлиги;
-
ўтказгич материали — мис ёки алюминий;
-
кабелнинг ётқизилиш усули;
-
атроф-муҳит ҳарорати;
-
ёнма-ён ётқизилган кабеллар сони;
-
рухсат этилган кучланиш пасайиши;
-
ҳимоя автоматининг хусусиятлари;
-
юклама тури.
Масалан, фақат қисқа вақт ишлайдиган битта қурилма линияси билан соатлаб катта қувватда ишлайдиган ускунани таъминлайдиган линиянинг иш шароити бир хил эмас.
Кабель узунлиги ҳам муҳим
Ўтказгич қанча узун бўлса, унинг электр қаршилиги шунча катта бўлади.
Шунинг учун узун линияларда нафақат қизиш, балки кучланиш пасайиши ҳам ҳисобга олинади.
Агар линия жуда узун ва кабель кесими етарли бўлмаса, истеъмолчилаги кучланиш сезиларли даражада пасайиши мумкин.
Натижада электр қурилмаси оптимал режимда ишламаслиги, электр энергиясининг бир қисми эса кабелнинг ўзида иссиқликка айланиши мумкин.
Шу сабабли узун линия учун баъзан фақат юклама қувватига қараб танланадиган кесимдан каттароқ кесим керак бўлади.
Кабель кесими тўғри бўлса ҳам, ёмон контакт қизиши мумкин
Бу жуда муҳим жиҳат.
Тасаввур қилинг, мос кесимли сифатли мис кабель ўрнатилган.
Аммо розеткада, автоматда, тақсимлаш қутисида ёки бошқа уланиш жойида контакт сифатсиз бажарилган.
Бундай жойда қўшимча қаршилик пайдо бўлади.
Шунинг учун кабелнинг бутун узунлиги етарли кесимга эга бўлса ҳам, айнан уланиш жойининг ўзи кучли қизиши мумкин.
Демак, электр линиясининг хавфсизлиги фақат кабелга эмас, барча уланишларнинг сифатига ҳам боғлиқ.
Доимий қизиш изоляцияга нима қилади?
Изоляциянинг асосий вазифаси — ток ўтказувчи қисмларни одам ва бошқа ток ўтказувчи қисмлардан ажратиб туриш.
Ҳаддан ташқари қизиш вақт ўтиши билан изоляциянинг хусусиятларини ёмонлаштириши мумкин.
Материал мўртлашиши, деформацияланиши ёки ҳимоя хусусиятларининг бир қисмини йўқотиши мумкин.
Айниқса қизиш қайта-қайта такрорланса, хавф ортади.
Кабель юклама ишлаганда қизийди, кейин совийди, яна қизийди — бу жараён кўп марта такрорланади.
Бундай ҳарорат цикллари материалларнинг тезроқ эскиришига ёрдам бериши мумкин.
Шунинг учун нотўғри танланган кабель кесимининг оқибати бир куннинг ичида эмас, балки анча вақт ўтгач ҳам намоён бўлиши мумкин.
Кабель кесими ёнғин билан қандай боғлиқ?
Кесимнинг етарли эмаслиги кабель албатта ёниб кетади дегани эмас.
Хавф бир нечта омил бирлашганда кучаяди: катта юклама, узоқ вақт қизиш, нотўғри ҳимоя, ёмон уланишлар, кабелнинг нотўғри ётқизилиши ва изоляциянинг ҳолати.
Айниқса қуйидаги ҳолат хавфли:
ингичка кабель + катта юклама + ҳаддан ташқари катта автомат + ёмон контакт.
Бунда бир нечта муаммо бир-бирини кучайтиради.
Уйда электр юкламаси ошса нима қилиш керак?
Бу жуда кенг тарқалган ҳолат.
Масалан, аввал уйда музлаткич, телевизор, ёритиш ва бир нечта маиший қурилмалар ишлатилган.
Кейинчалик сув иситкич, электр плита, кир ювиш машинаси, кучли насос, кондиционер, электр асбоблари ёки бошқа жиҳозлар пайдо бўлади.
Янги қурилмалар мавжуд тармоққа шунчаки уланади.
Аммо электр симлари шу билан кучайиб қолмайди.
Юкламани сезиларли оширишдан олдин мавжуд линияни текшириш керак: кабель, уланишлар, ҳимоя қурилмалари ва ётқизилиш шароитлари.
Баъзан юкламаларни гуруҳларга тўғри тақсимлашнинг ўзи етарли бўлади.
Баъзи ҳолларда эса линияни янгилаш ёки кучли истеъмолчи учун алоҳида кабель тортиш талаб қилинади.
Кабель хавфли режимда ишлаётганини қандай билиш мумкин?
Рухсат этилган юкламани фақат қўл билан ушлаб аниқлаш мумкин эмас.
Аммо қуйидаги белгиларни эътиборсиз қолдирмаслик керак:
-
розетка ёки вилка сезиларли даражада қизийди;
-
қизиган пластмасса ҳиди келади;
-
розетка қораяди ёки эрийди;
-
кабель одатдагидан анча иссиқ бўлади;
-
автомат тез-тез ўчади;
-
чирсиллаш ёки учқунланиш пайдо бўлади;
-
электр жиҳози беқарор ишлай бошлайди;
-
УЗО сабаби аниқ бўлмаган ҳолда тез-тез ишлаб кетади.
Бундай белгилар пайдо бўлса, юкламани янада оширмаслик ва муаммони кучлироқ автомат билан «ҳал қилишга» уринмаслик керак.
Аввало сабабни аниқлаш лозим.
Кабель кесимини мустақил танлаш мумкинми?
Оддий маиший ҳолатларда умумий тамойилни тушуниш мумкин: юклама қанча катта ва линиянинг иш шароити қанча оғир бўлса, ўтказгич кесимини танлашга шунча жиддий ёндашиш керак.
Аммо аниқ кесимни танлаш — конкрет электр линиясининг ҳисоб-китобини талаб қилади.
Айниқса электр тармоғининг кириш кабели, кучли истеъмолчилар, узун линиялар, уч фазали тизимлар ва девор ичидаги яширин симларга эҳтиёткорлик билан ёндашиш керак.
Мавжуд электр тармоғини модернизация қилишда ҳисоб-китоб ва текширувни малакали мутахассисга топшириш маъқул.
Асосий қоида
Кабель кесими «шундай қилиш одат бўлган» ёки «арзонроқ» деган сабаб билан танланмайди.
У юклама ва линиyanинг ишлаш шароитларига мос бўлиши керак. Ҳимоя автомати эса ўтказгич ва бутун электр тизимига мос танланади.
Бу ерда барча қисмларни бир-биридан алоҳида кўриб бўлмайди:
юклама → кабель → уланишлар → автомат → PE ва ерга улаш → УЗО.
Уларнинг барчаси ўзаро мос бўлиши керак.
Хулоса
Жуда ингичка кабель йиллар давомида ташқи томондан жиддий муаммо кўрсатмаслиги мумкин. Аммо бу унинг хавфсиз ишлаётганини англатмайди.
Асосий хавф — одам сезмаслиги мумкин бўлган аста-секин қизиб боришдир.
Шунинг учун электрда тахминий қарорлар хавфли:
«Ишла-япти-ку, демак ҳаммаси жойида» — хавфсизлик қоидаси эмас.
Кабелнинг тўғри кесимини танлаш ортиқча харажат эмас. Бу электр симларининг қизиб кетиши, изоляциянинг шикастланиши, ёнғин ва бошқа аварияларнинг олдини олишга ёрдам берадиган муҳим хавфсизлик чораларидан биридир.
Кейинги мантиқий мавзу: «Автоматик ўчиргич ва кабель кесими: нима учун шунчаки кучлироқ автомат қўйиш мумкин эмас?»