Электр билан боғлиқ энг хавфли фикрлардан бири — «ҳаммаси жойида, ахир олдин ҳам ишлаб келган-ку» деган қарашдир.
Электр симлари йиллар давомида ҳеч қандай сезиларли муаммосиз ишлаши мумкин. Аммо бу уларнинг ҳолати ўзгармай қолади дегани эмас. Изоляция эскиради, кабеллар қизиб-сoвийди, уланиш жойлари вақт ўтиши билан бўшаши мумкин. Симларга механик таъсир, намлик, қуёш нури ва бошқа омиллар ҳам таъсир қилади.
Бир кун келиб изоляция ўзининг энг муҳим вазифасини бажара олмай қолиши мумкин — ток ўтаётган қисмларни одам ва бошқа ток ўтказувчи қисмлардан ажратиб туриш.
Шунда кичик шикастланиш жиддий авариянинг бошланишига айланиши мумкин.
Изоляция нима ва нима учун керак?
Электр ўтказгич токни электр схемасида белгиланган йўналишда ўтказиши керак. Унинг атрофидаги изоляция эса токнинг тасодифан жиҳоз корпусига, қурилиш конструкцияларига ёки одамга ўтиб кетишига йўл қўймайди.
Изоляция бутун бўлса, ток ўтказувчи қисм ташқи муҳитдан ажратилган бўлади.
Изоляция шикастланса, ток сизиб чиқиши, қисқа туташув ёки металл қисмларда хавфли кучланиш пайдо бўлиши мумкин.
Бунда шикастланиш албатта катта йиртиқ ёки узилиш кўринишида бўлиши шарт эмас. Баъзан муаммо кичик ёриқ, қорайиш, эриш ёки материал хусусиятларининг аста-секин ёмонлашишидан бошланади.
Изоляция нима сабабдан шикастланади?
Бунинг сабаблари кўп.
Қизиб кетиш
Энг кенг тарқалган сабаблардан бири — ўтказгичнинг ортиқча қизиши.
Агар кабелдан унинг кесими ва ётқизилиш шароитлари учун рухсат этилган қийматдан юқори ток узоқ вақт давомида ўтса, кабел қизийди.
Агар симнинг кесими юкламага нисбатан кичик бўлса, унинг қаршилиги юқорироқ бўлади. Ток ўтиши натижасида ажраладиган иссиқликни оддий формула билан ифодалаш мумкин:
P = I²R
Яъни ток ошиши билан қизиш жуда тез ортади.
Доимий қизиш ва совиш цикллари изоляциянинг тезроқ эскиришига олиб келади. Вақт ўтиши билан материал мўртлашиши, эластиклигини йўқотиши ва ҳимоя хусусиятлари ёмонлашиши мумкин.
Шунинг учун кабел кесимини тўғри танлаш фақат «қурилма ишлайдими ёки йўқми» деган масала эмас. Бу ёнғин ва электр хавфсизлиги масаласидир.
Сифатсиз ёки бўшаган уланишлар
Баъзан муаммо кабелнинг ўзида эмас, балки унинг уланиш жойида бўлади.
Бўшаган контакт қўшимча қаршилик ҳосил қилади. Ток ўтганда бундай жой бошқа қисмларга қараганда анча кучли қизиши мумкин.
Натижада қуйидаги занжир юзага келади:
ёмон контакт → қизиш → изоляциянинг шикастланиши → янада катта муаммо.
Айниқса тақсимлаш қутилари, розеткалар, калитлар ва электр щитидаги уланишлар йиллар давомида текширилмаса, хавф ортади.
Эскириш
Ҳар қандай изоляцион материалнинг хизмат муддати мавжуд.
Ҳарорат, вақт, материал сифати ва фойдаланиш шароитлари унинг ҳолатига таъсир қилади. Шунинг учун кўп йиллар муаммосиз ишлаган электр симлари фақат «олдин ҳеч нарса бўлмаган» деган сабаб билан автоматик равишда хавфсиз ҳисобланмайди.
Механик шикастланиш
Деворни пармалаш, маҳкамлаш мосламаларини ўрнатиш, таъмирлаш, жиҳозларни кўчириш ёки кабелни нотўғри ётқизиш вақтида изоляция шикастланиши мумкин.
Энг хавфлиси, ташқи шикастланиш жуда кичик кўриниши мумкин.
Намлик, қуёш нури ва кимёвий моддалар
Атроф-муҳит шароитлари ҳам муҳим.
Намлик айрим материалларнинг ҳолатини ёмонлаштириши ва ток сизиб чиқиши учун шароит яратиши мумкин. Қуёшнинг ультрабинафша нурлари эса доимий қуёш таъсирига мўлжалланмаган кабелларнинг изоляциясини тезроқ эскиртириши мумкин.
Ёғ, эритувчи ва бошқа агрессив кимёвий моддалар ҳам изоляцияга зарар етказиши мумкин.
Юклама остидаги кабелнинг ҳаракатланиши ҳақида
Бир вақтлар тажрибали электрик менга қизиқ нарсани кўрсатган эди: ток ўтаётган уч фазали кабел бироз ҳаракатланарди. Ҳаракат жуда кичик бўлса ҳам, уни кўриш мумкин эди.
Бир қарашда «электр токи кабелни аста-секин бузади» деган хулосага келиш мумкин.
Аммо бунинг изоҳи бошқача.
Катта токлар ўтганда ўтказгичлар атрофида электромагнит ва электродинамик кучлар пайдо бўлади. Уч фазали тизимларда ўтказгичлардаги токларнинг ўзаро таъсири механик кучлар ҳосил қилиши мумкин.
Бу нормал токнинг ўзи изоляцияни аста-секин емириб боради дегани эмас.
Аммо кабел доимий тебраниш, букилиш, механик босим ёки бошқа юкламаларга дуч келса, бу изоляциянинг механик эскириши ва шикастланишига ёрдам бериши мумкин.
Шунинг учун бу кузатув муҳим бир нарсани кўрсатади: электр тизими мутлақо ҳаракатсиз ва ўзгармайдиган нарса эмас.
Энг хавфли занжир — қизиб кетиш
Кабел кесими ва унинг қизиши ўртасидаги боғлиқликни тушуниш жуда муҳим.
Тасаввур қилинг, маълум юклама учун кераклигидан кичикроқ кесимли сим ўрнатилган.
Унинг қаршилиги юқорироқ бўлади. Ток ўтганда кўпроқ иссиқлик ажралади. Совитиш етарли бўлмаса, ҳарорат кўтарилади.
Кейин қуйидаги жараён юз бериши мумкин:
нотўғри кесим → ортиқча қизиш → изоляциянинг тез эскириши → изоляциянинг шикастланиши → ток сизиб чиқиши ёки қисқа туташув → ёнғин ёки хавфли кучланиш.
Бундан ташқари, агар автоматик ўчиргич кабел учун мос бўлмаган, ҳаддан ташқари катта номиналга эга бўлса, у кабелни узоқ давом этадиган хавфли қизишдан ҳимоя қилмаслиги мумкин.
Шунинг учун муаммони шунчаки «кучлироқ автомат қўйиш» билан ҳал қилиб бўлмайди.
Нима учун автомат ҳар доим ҳам қутқармайди?
Автоматик ўчиргич асосан электр занжирини ортиқча юклама ва қисқа туташув токларидан ҳимоя қилиш учун ишлатилади.
Аммо изоляциянинг ҳар қандай шикастланиши оддий автоматни дарҳол ишга туширадиган даражада катта ток ҳосил қилмайди.
Масалан, шикастланган изоляция орқали сизиб чиқаётган ток одам учун хавфли бўлиши мумкин, аммо автоматни ишга тушириш учун етарли бўлмаслиги мумкин.
Шунинг учун электр хавфсизлиги фақат битта қурилмага боғланмайди.
Тўғри танланган кабель, сифатли уланишлар, автоматик ўчиргич, PE ҳимоя ўтказгичи, ерга улаш ва УЗО биргаликда тизим сифатида ишлаши керак.
Қайси белгиларни эътиборсиз қолдирмаслик керак?
Қуйидаги ҳолатларга эътибор беринг:
-
қизиган пластмасса ҳиди;
-
розетканинг қорайиши ёки эриши;
-
розетка, вилка ёки калитнинг қизиши;
-
ғичирлаш, чирсиллаш ёки учқунланиш;
-
ғайриоддий ғувиллаш;
-
изоляциянинг ёрилиши ёки шикастланиши;
-
электр жиҳозининг металл корпусига текканда «чумоли юргандек» сезилиши;
-
УЗОнинг тез-тез ишлаб кетиши;
-
автоматнинг сабаби тушунарсиз равишда қайта-қайта ўчиши.
Бундай белгилар сабабини аниқлаш керак.
Изоляция шикастланган бўлиши мумкин деб гумон қилсангиз
Электр симлари ёки жиҳозида жиддий шикастланишдан шубҳалансangiz, тегишли электр занжирини ўчириб қўйиш ва «ҳали ишлаяпти-ку» деб фойдаланишда давом этмаслик хавфсизроқ.
Жиддий шикастланган кабелни шунчаки изоляцион лента билан ўраб, муаммо ҳал бўлди деб ҳисоблаш тўғри эмас.
Электр щитида ишлаш, ҳимоя қурилмаларини текшириш ва электр параметрларини ўлчашни малакали электрик бажаргани маъқул.
Изоляция — хавфсизлик тизимининг фақат битта бўғини
Ишончли электр тармоғи фақат яхши кабелдан иборат эмас.
Хавфсизлик бир нечта элементдан ташкил топади:
сифатли изоляция → тўғри кабел кесими → ишончли уланишлар → мос автомат → PE ҳимоя ўтказгичи ва ерга улаш → УЗО → тўғри фойдаланиш ва даврий текширув.
Агар ушбу занжирнинг битта муҳим бўғини жиддий бузилса, бутун тизимнинг хавфсизлиги пасаяди.
Асосий хулоса
Изоляциянинг шикастланиши одатда бирданига катта авария сифатида бошланмайди. Баъзан ҳаммаси қизиб кетиш, бўшаган контакт, кичик ёриқ ёки материалнинг эскиришидан бошланади.
Шунинг учун электр соҳасида «ишлаяпти-ку, тегмай қўя қолай» деган қараш хавфли.
Ишлаётган қурилма ҳали электр тизими тўлиқ соз ва хавфсиз дегани эмас.
Кейинги муҳим мавзу — электр кабелининг кесими. Чунки кабел кесимини тўғри танлаш электр симларининг ортиқча қизиб кетишининг олдини олишнинг асосий шартларидан биридир.