Олдинги мақолада хусусий уйда нима учун ҳимоявий ерга улаш кераклиги ва нима учун фақат автомат ёки УЗО билан чекланиб бўлмаслигини кўриб чиқдик.
Энди энг амалий савол туғилади:
Ерга улашни қандай қилиб тўғри ташкил қилиш ва ортиқча пул сарфламаслик мумкин?
Бир қарашда ҳаммаси оддийдек кўринади: бир нечта металл электродни ерга қоқиш, уларни ўзаро бирлаштириш ва электр щитига улаш.
Аммо айнан шу ерда кўп хатолар қилинади.
Кимдир керагидан ортиқ металл сотиб олади. Бошқаси, аксинча, бирикмалар ёки ўтказгич сифатига тежайди. Яна кимдир интернетдаги тайёр схемани ўз ҳовлисининг шароитини ҳисобга олмасдан кўр-кўрона такрорлайди.
Тўғри ёндашув бошқача:
аввало уй учун қандай ҳимоя тизими кераклигини аниқлаш, кейин оқилона конструкцияни танлаш ва монтаждан сўнг уни ўлчовлар билан текшириш.
Нимадан бошлаш керак?
Бурчак темир сотиб олишдан эмас.
Аввало уйда қандай электр таъминоти ва ерга улаш тизими қўлланилаётганини аниқлаш керак.
TN, TT ва бошқа тизимларда ҳимоя ўтказгичлари ва ерга улашни ташкил қилиш талаблари фарқ қилиши мумкин. IEC 60364-4-41 стандарти электр токи уришидан ҳимоя доирасида бундай тизимларни кўриб чиқади.
Шунинг учун:
«Ҳар қандай хусусий уй учун мана шу схемани қилинг»
деган универсал рецепт йўқ.
Айниқса эски уйларда эҳтиёт бўлиш керак. Уларда икки симли электр тармоғи сақланган ёки электр таъминоти тизими қандай ташкил қилингани номаълум бўлиши мумкин.
Бундай ҳолатда аввал малакали электрик билан маслаҳатлашиш тўғри.
Аслида нимани ташкил қилиш керак?
Ерга улаш — уй ёнида кўмилган оддий металл конструкция эмас.
Содда қилиб айтганда, тизим бир нечта қисмдан ташкил топади:
ерга улаш қурилмаси — ер билан электр контактини таъминлайдиган ўтказувчи элементлар;
ерга улаш ўтказгичи — ерга улаш қурилмасини электр қурилмасининг тегишли қисми билан боғлайди;
PE ҳимоя ўтказгичи — электр жиҳозларининг очиқ металл қисмларини ҳимоя тизими билан боғлайди.
IEC 60364-5-54 стандарти паст кучланишли электр қурилмаларида ерга улаш қурилмалари ва ҳимоя ўтказгичларига талабларни белгилайди.
Шунинг учун яхши тизим «нечта штырь қоқиш керак?» деган саволдан эмас, балки бутун ҳимоя занжирини тўғри ташкил қилишдан бошланади.
Албатта учта штырь керакми?
Йўқ. Ҳар қандай хусусий уй учун «албатта учта штырь» деган универсал талаб йўқ.
Бу интернетда кенг тарқалган фикрлардан бири.
Электродлар сони, ўлчами ва жойлашиши ерга улаш қурилмасининг конструкцияси ҳамда тупроқ хусусиятларига боғлиқ.
Бир ҳовлида самарали бўлган конструкция бошқа жойда кутилган натижани бермаслиги мумкин.
Шунинг учун:
«Нечта штырь қоқишим керак?»
дегандан кўра:
«Керакли натижани берадиган ерга улаш қурилмасининг қайси конструкциясини танлашим керак?»
деб сўраш тўғриroq.
Металлга тежаш мумкинми?
Ҳа, оқилона тежаш мумкин.
Лекин тежамкорлик хавфсизлик ҳисобидан эмас, ортиқча материалдан воз кечиш ҳисобидан бўлиши керак.
«Қанча катта бўлса, шунча яхши», деган фикр билан жуда катта контур қилиш ҳар доим ҳам зарур эмас.
Агар тўғри танланган ва текширилган конструкция керакли натижани берса, ортиқча металл фақат харажатни оширади.
Аммо фақат пул тежаш учун конструкцияни кичрайтириб, ҳимоя самарасини пасайтириш ҳам нотўғри.
Энг яхши тежамкорлик — кераксиз материални сотиб олмаслик.
Тупроқнинг аҳамияти борми?
Жуда катта.
Ернинг хусусиятлари ҳудуддан ҳудудга фарқ қилади.
Электр токининг ерга тарқалиш қаршилиги тупроқнинг хусусиятлари, намлиги, ҳарорати ва бошқа омилларга боғлиқ.
Шунинг учун бир хил электродлар икки хил участкада турлича натижа бериши мумкин.
Масалан, қуруқ қумли тупроқ билан нам ва зич тупроқнинг хусусиятлари бир хил эмас.
Шундан муҳим хулоса чиқади:
ерга улаш самарадорлигини фақат металл электродларнинг узунлиги ёки сонига қараб баҳолаб бўлмайди.
Амалдаги параметрларни текшириш керак.
Битта жуда узун штырни қоқса бўладими?
Айрим ҳолатларда бу ечимнинг бир қисми бўлиши мумкин.
Лекин:
«Штырь қанча узун бўлса, шунча яхши»
деган қоида йўқ.
Самарадорлик электрод узунлигидан ташқари тупроқ, геометрия, электродларнинг ўзаро жойлашиши ва бошқа омилларга ҳам боғлиқ.
Шунинг учун битта чуқур электрод ҳар доим ҳам тўғри ташкил қилинган тизимнинг ўрнини босмайди.
Қайси бири яхши: бурчак темир, думалоқ стержень ёки тайёр комплект?
Бу саволга ҳам ҳамма уй учун бир хил жавоб йўқ.
Ерга улаш қурилмаларида турли ўтказувчи элементлар ва конструкциялардан фойдаланиш мумкин.
Танлашда қуйидагиларни ҳисобга олиш керак:
-
механик мустаҳкамлик;
-
коррозияга чидамлилик;
-
ишончли бириктириш имконияти;
-
ўлчамлар;
-
тупроқ шароити;
-
материалнинг мавжудлиги;
-
конкрет тизим талаблари.
Энг арзон металл ҳар доим ҳам энг тежамкор вариант эмас.
Агар металл тез зангласа ёки бирикма вақт ўтиши билан ишончсиз бўлиб қолса, дастлабки тежамкорлик кейинчалик яна харажат қилишга олиб келиши мумкин.
Электродларни пайвандлаш мумкинми?
Ерга улаш элементларининг ишончли бириктирилиши жуда муҳим.
Агар тизим бир нечта электроддан ташкил топса, улар ўртасидаги бирикма узоқ вақт давомида ҳам электр ва механик жиҳатдан ишончли бўлиши керак.
Танланган конструкцияга қараб турли бириктириш усуллари қўлланиши мумкин.
Муҳими, металлни шунчаки бир-бирига тегизиш эмас, балки узоқ муддат ишлайдиган ишончли бирикма ҳосил қилиш.
Агар пайвандлаш қўлланилса, пайванд чокларининг сифати муҳим.
Монтаждан кейин бирикмаларни текшириш ва конструкцияга мос равишда коррозиядан ҳимоя қилиш керак.
Ерга улаш қурилмасини қаерга жойлаштириш керак?
Одатда у бино ташқарисида, ерда, кундалик фойдаланиш вақтида шикастланмайдиган жойда жойлаштирилади.
Лекин ер қазишдан олдин ер ости коммуникацияларини ҳисобга олиш шарт.
Танланган жойда электр кабеллари, газ қувурлари, сув қувурлари ва бошқа коммуникациялар йўқлигига ишонч ҳосил қилиш керак.
Айниқса ободонлаштирилган ҳовлида бу жуда муҳим.
Бир неча дақиқа текшириш кейинчалик катта муаммонинг олдини олиши мумкин.
Уй атрофида катта контур қилиш шартми?
Шарт эмас.
Ўлчам ва шакл қўйилган вазифа ҳамда конкрет шароитга мос бўлиши керак.
Баъзи ҳолатларда компакт конструкция ҳам етарли бўлиши мумкин.
Бошқа ҳолатларда эса тупроқ хусусиятлари кенгроқ ерга улаш қурилмасини талаб қилиши мумкин.
Шунинг учун:
«Траншея қанча катта ва металл қанча кўп бўлса, шунча яхши»
деган қоида мавжуд эмас.
Оқилона ерга улаш — энг катта ерга улаш эмас, балки вазифани бажариш учун етарли бўлган ерга улашдир.
Энг муҳим тежамкорлик — тўғри ҳисоб
Икки хил ҳолатни тасаввур қилинг.
Биринчи ҳолатда одам кўп металл сотиб олади, катта конструкция қилади ва натижани умуман текширмайди.
Иккинчи ҳолатда эса аввал керакли схема аниқланади, кейин оқилона конструкция ўрнатилади ва монтаждан сўнг ўлчовлар амалга оширилади.
Иккинчи усул кўпинча мантиқан тежамкорроқ.
Чунки биринчи ҳолатда металл ва иш учун пул сарфланади, аммо тизим қанчалик яхши ишлаётгани номаълум қолади.
Иккинчи ҳолатда эса пул текшириш мумкин бўлган натижага сарфланади.
Нима учун албатта ўлчаш керак?
Бу бутун мақоладаги энг муҳим нуқта бўлиши мумкин.
Ерга улаш сифатини кўз билан аниқлаб бўлмайди.
Сиз:
-
металл электродларни;
-
қалин металл тасмани;
-
яхши пайванд чокларини;
-
тартибли траншеяни
кўришингиз мумкин.
Аммо булар тизимнинг ҳақиқий электр параметрларини кўрсатмайди.
Ерга улаш қурилмаси ўрнатилгандан кейин тегишли махсус асбоблар ёрдамида ўлчовлар амалга оширилиши керак.
Айнан ўлчов натижаси тизим керакли талабга жавоб берадими-йўқми, деган саволга жавоб беради.
Аниқ рухсат этилган қийматлар ва текшириш усуллари эса электр қурилмасининг тури, ерга улаш тизими ва маҳаллий меъёрий талабларга боғлиқ.
Шунинг учун интернетдан тасодифий битта рақамни олиб, ўз уйингизга қўллаш тўғри эмас.
Ерга улашни оддий мультиметр билан текширса бўладими?
Оддий маиший мультиметр ерга улаш қурилмасини тўлиқ баҳолаш учун етарли эмас.
Ерга улаш қаршилигини текшириш махсус усул ва асбобларни талаб қилади.
Бу ерда муҳим фарқ бор:
ер билан қандайдир электр алоқаси борлигини текшириш — электр хавфсизлиги талабларига мослигини текшириш дегани эмас.
Шунинг учун янги ерга улаш тизими ташкил қилинаётганда монтаждан кейин махсус ўлчовларни ким бажаришини олдиндан келишиб олиш маъқул.
УЗО аллақачон ўрнатилган бўлса-чи?
Бу яхши.
Аммо УЗО ҳимоя тизимини тўғри ташкил қилиш заруратини бекор қилмайди.
УЗО ва ерга улаш турли вазифани бажаради ва автоматик ҳимоя, PE ўтказгичлари ҳамда бутун электр схемаси билан биргаликда қаралиши керак.
Айрим тизимларда УЗО жуда муҳим роль ўйнаши мумкин. Аммо бу ҳимоя ўтказгичларини тўғри ташкил қилишдан воз кечиш мумкин дегани эмас.
УЗО ёки ерга улашдан бирини танлаш керак эмас. Ҳимоя тизимини тўғри ташкил қилиш керак.
Нималарга тежамаслик керак?
Қуйидагиларда тежамкорлик хавфли бўлиши мумкин:
-
электр бирикмаларининг сифати;
-
ҳимоя ўтказгичи;
-
схема тўғрилиги;
-
малакали монтаж;
-
тизимни текшириш;
-
аниқланган носозликларни бартараф этиш.
Аммо кераксиз метр металл, ортиқча элементлар ва ҳаддан ташқари мураккаб конструкциядан воз кечиш — оқилона тежамкорлик.
Амалий иш тартиби
Жараённи жуда содда қилиб айтсак:
1. Уйнинг электр таъминоти тизимини аниқлаш.
2. Мавжуд электр симлари ва ҳимоя ўтказгичларини текшириш.
3. Қандай ерга улаш қурилмаси кераклигини аниқлаш.
4. Тупроқ хусусиятлари ва ер ости коммуникацияларини ҳисобга олиш.
5. Оқилона конструкция ва материалларни танлаш.
6. Ишончли бирикмалар билан монтаж қилиш.
7. Тизимни электр қурилмасига ҳимоя схемасига мувофиқ улаш.
8. Зарур ўлчовларни амалга ошириш.
9. Фақат текширувдан кейин ишни якунланган деб ҳисоблаш.
Кўпинча айнан охирги босқич унутилади.
Ҳаммасини ўзим қила оламанми?
Агар инсоннинг тегишли малакаси бўлса ва электр қурилмаларини яхши тушунса, айрим монтаж ишларини мустақил бажариш мумкин.
Лекин хусусий уйнинг ҳимоя тизимини лойиҳалаш, уни электр щитига улаш ва параметрларини текширишда хатонинг оқибати жиддий бўлиши мумкин.
Шунинг учун оқилона йўл қуйидагича бўлиши мумкин:
ер қазиш ва айрим механик монтаж ишларини, нимани қилаётганингизни яхши тушунсангиз, мустақил бажариш; схема, электр щитига улаш ва якуний ўлчовларни эса малакали мутахассисга топшириш.
Бу усул хавфсизлик ҳисобидан тежамасдан, умумий харажатни камайтириши мумкин.
Нимани аниқ қилмаслик керак?
Қуйидагиларни қилманг:
-
ҳимоя ўтказгичини сув қувурига улаш;
-
тасодифий металл конструкцияларни ерга улаш ўрнида ишлатиш;
-
тизимни тушунмасдан N ва PEни мустақил қайта улаш;
-
ўз уйингиз шароитини ҳисобга олмасдан бошқа одамнинг схемасини кўчириш;
-
ерга улашни фақат «лампочка ёниб турибди» ёки мультиметр қандайдир қиймат кўрсатди, деган асосда яхши деб ҳисоблаш;
-
ишончли бирикмалар сифатига тежаш;
-
монтаждан кейин ўлчовларни ўтказмаслик.
Асосий фикр
Тўғри ерга улаш — металл миқдори бўйича мусобақа эмас.
Энг қиммат материалларни сотиб олиш ёки уй атрофида улкан контур қуриш шарт эмас.
Аммо:
«Битта штырни қоқаман, етарли бўлса керак»
деган ёндашув ҳам тўғри эмас.
Оқилона ёндашув:
тўғри схема → оқилона конструкция → сифатли монтаж → мажбурий текширув.
Шу йўл билан ҳам хавфсизликни, ҳам харажатларни назорат қилиш мумкин.
Хулоса
Яхши ерга улашнинг энг муҳим хусусияти — унинг самарадорлиги «ҳамма шундай қилади» деган гап билан эмас, танланган схема ва ўлчов натижалари билан асосланган бўлиши.
Шунинг учун хусусий уйда ерга улаш қилишни режалаштираётган бўлсангиз, ишни металл сотиб олишдан бошламанг.
Аввало:
«Ҳозир менинг уйимда қандай ҳимоя тизими бор ва аслида қандай ечим керак?»
деган саволга жавоб топинг.
Кейин конструкцияни танланг.
Энг оқилона тежамкорлик — ерга улашни иложи борича арзон қилиш эмас, балки нотўғри қилинган иш учун икки марта пул тўламаслик.