Мис сими ёки алюминий сими: уй учун қайси бири яхшироқ?

Электр симларини танлаш ҳақида гап кетганда, деярли ҳар доим битта савол пайдо бўлади: мис ёки алюминий?

Кимдир мисни афзал кўради — у мустаҳкамроқ, қулайроқ ва кўп марта букилганда яхши бардош беради. Бошқалар эса алюминийни танлайди, чунки у арзонроқ ва енгилроқ.

Хўш, аслида қайси сим яхшироқ?

«Бу ҳар доим яхши, бу эса ёмон» деган оддий жавоб йўқ. Мис ва алюминийнинг хусусиятлари, афзалликлари ва камчиликлари турлича.

Аммо хусусий уйдаги янги ички электр тармоғи ҳақида гапирадиган бўлсак, кўпчилик линиялар учун мис ўтказгич амалий жиҳатдан қулайроқ танлов ҳисобланади.

Бу алюминий кераксиз дегани эмас. Унинг ҳам ўз ўрни бор.

Келинг, масалани ортиқча назариясиз, оддий тилда кўриб чиқамиз.

Асосий фарқ — электр қаршилигида

Биринчи навбатда шуни билиш керак: мис электр токини алюминийга қараганда яхшироқ ўтказади.

Алюминийнинг солиштирма электр қаршилиги мисникидан юқорироқ. Шунинг учун бир хил кесимда алюминий сим бир хил ток юкламасида кўпроқ қизиши мумкин.

Шу сабабли бир хил юкламани узатиш учун алюминий ўтказгичга одатда мис ўтказгичга қараганда каттароқ кесим керак бўлади.

Масалан:

«Агар маълум кесимдаги мис кабель мос келса, худди шу кесимдаги алюминий кабель ҳам мос келади»

деб ўйлаш тўғри эмас.

Ўтказгич танлашда материал, кесим, ётқизиш усули, ҳарорат, линия узунлиги ва ҳақиқий юклама ҳисобга олинади.

Мис кичикроқ кесим билан ишлаши мумкин

Бу миснинг муҳим афзалликларидан биридир.

Бир хил қувватни узатиш учун мис симни одатда алюминий симга қараганда кичикроқ кесимда танлаш мумкин.

Бунинг амалий афзалликлари бор:

• сим ихчамроқ бўлади;

• ётқизиш осонроқ;

• клемма ва тақсимлаш қутиларига жойлаштириш қулайроқ;

• электр симлари камроқ жой эгаллайди;

• розетка ва ўчиргичлар билан ишлаш осонроқ.

Уй электр тармоғида кўплаб уланишлар ва жой чекланган бўлгани учун бу жуда муҳим.

Алюминий енгил

Бу жиҳатдан алюминийнинг афзаллиги бор.

Алюминий мисга қараганда анча енгил.

Узун линияларда бу сезиларли устунлик бўлиши мумкин.

Шунинг учун алюминий ҳаво электр узатиш линиялари ва оғирлик муҳим бўлган бошқа конструкцияларда кенг қўлланади.

Оддий уй ичидаги электр симларида эса бу афзаллик унчалик катта аҳамиятга эга эмас.

Алюминий арзонроқ

Алюминийнинг яна бир аниқ афзаллиги — нархи.

У мисдан арзонроқ бўлгани учун катта ҳажмдаги электр тармоқларида материал харажатини камайтириш мумкин.

Шу сабабли алюминий симлар ўтмишда жуда кенг ишлатилган.

Аммо тежашда эҳтиёт бўлиш керак.

Агар симнинг арзонлиги сабабли катта кесим, мураккаброқ монтаж ёки махсус уланишлар талаб қилинса, бутун тизимнинг умумий харажати кутилганидан кам фарқ қилиши мумкин.

Мис мустаҳкамроқ ва букилишга чидамлироқ

Аҳамиятли хусусият.

Миснинг механик хусусиятлари яхши ва у монтаж вақтида ишлаш учун қулайроқ.

Мис симни кўп марта букишда алюминий симга қараганда шикастланиш хавфи камроқ.

Алюминий томир мўртроқ бўлиб, такрорий букилишларга ёмонроқ бардош беради.

Шунинг учун эски алюминий симлар билан ишлаганда томирларни ортиқча букмаслик ва шикастламаслик керак.

Лекин бир муҳим жиҳат бор:

миснинг ҳам ҳамма тури бир хил даражада эгилувчан эмас.

Қаттиқ, бир томирли мис симни ҳам чексиз марта букиб-бўлмайди. Кўп марта букиш керак бўлган жойлар учун кўп толали эгилувчан ўтказгичлар мавжуд.

Нега алюминийда уланишларга алоҳида эътибор керак?

Алюминийнинг асосий хусусиятларидан бири симнинг ўзидан кўра унинг уланишларида кўпроқ намоён бўлади.

Алюминий ўтказгич билан ишлаганда контакт уланишларига кўпроқ эътибор бериш керак.

Қизиш ва совиш вақтида ўтказгич ўлчамлари бироз ўзгаради. Бундан ташқари, алюминий юзасида тезда оксид қатлами ҳосил бўлади.

Агар уланиш нотўғри бажарилган бўлса, вақт ўтиши билан контакт ёмонлашиши мумкин.

Ёмон контакт эса қўшимча қаршилик ва қизишни келтириб чиқаради:

P = I²R

Натижада хавфли занжир пайдо бўлиши мумкин:

контактнинг бўшаши → қизиш → контактнинг янада ёмонлашиши → янада кучли қизиш.

Шунинг учун эски алюминий уланишларига алоҳида эътибор бериш керак.

Миснинг уланишларида муаммо бўлмайдими?

Албатта, бўлади.

Мис сим ҳам ёмон контакт сабабли қизиши мумкин.

Нотўғри қисилган мис томир, шикастланган сим, сифатсиз клемма ёки ортиқча юкланган линия худди шундай муаммоларга олиб келиши мумкин.

Шунинг учун:

«Мис қўйдим — энди бошқа ҳеч нарса ҳақида ўйлаш шарт эмас»

деб бўлмайди.

Ҳар қандай металл учун уланишларнинг сифати жуда муҳим.

Шунчаки алюминийда ҳисобга олиниши керак бўлган қўшимча хусусиятлар мавжуд.

Алюминийни «ёмон сим» деб ҳисоблаш нотўғри

Бу кенг тарқалган нотўғри тушунча.

Алюминий тўғри ҳисобланган ва тўғри ўрнатилган бўлса, электр токини ишончли узата олади.

Бунда қуйидагилар тўғри танланиши керак:

• кесим;

• юклама;

• ётқизиш усули;

• уланишлар;

• ҳимоя қурилмалари.

Муаммо алюминий симга мис сим билан ишлагандек муносабатда бўлишдан бошланади.

Масалан, мис симларни улаш усулларини алюминийга ўйламасдан қўллаш мумкин эмас.

Нега мисни алюминий билан шунчаки улаб қўйиш мумкин эмас?

Эски электр симларини таъмирлашда бу жуда муҳим савол.

Эски уйда алюминий симлар бор, янги линия эса мис кабель билан тортилмоқда. Шунда икки симни оддийгина бир-бирига улаб қўйиш истаги пайдо бўлади.

Мос улаш мосламасисиз бундай қилиш мумкин эмас.

Мис ва алюминийнинг тўғридан-тўғри контакти вақт ўтиши билан металлар хусусиятларидаги фарқ, оксидланиш ва контакт босимининг ўзгариши сабабли ишончсиз бўлиб қолиши мумкин.

Натижада уланиш қизиши эҳтимоли бор.

Шунинг учун мис ва алюминий ўтказгичларни улашда ишлаб чиқарувчи томонидан айнан шу икки металл учун мўлжалланган махсус улаш мосламаларидан фойдаланиш керак.

Оддий бурама уланиш билан тажриба қилиш бунга мос эмас.

Янги уй электр тармоғи учун нима яхши?

Агар янги уй қураётган бўлсак ёки ички электр тармоғини тўлиқ янгилаётган бўлсак, мис сим одатда амалийроқ танлов бўлади.

Сабаблари оддий:

• электр ўтказувчанлиги юқорироқ;

• бир хил юклама учун кичикроқ кесим талаб қилинади;

• монтаж қилиш қулайроқ;

• букилишга яхшироқ бардош беради;

• кўп сонли уланишларни ташкил қилиш осонроқ;

• замонавий уй электр тармоғи учун жуда мос.

Бу айниқса розеткалар, ёритиш ва алоҳида кучли истеъмолчилар линияларида қулай.

Аммо кабель кесимини барибир ҳисоблаш керак. Уни фақат «мис экан» деб танлаш тўғри эмас.

Алюминий қаерда маъқул?

Алюминийни мос материаллар рўйхатидан чиқариб ташлаш керак эмас.

У қуйидаги ҳолатларда айниқса фойдали:

• оғирлик муҳим бўлса;

• линия узун бўлса;

• материал нархи муҳим бўлса;

• каттароқ кесимдан фойдаланиш имконияти мавжуд бўлса.

Шунинг учун алюминий энергетикада ва электр таъминотининг айрим турларида кенг қўлланади.

Хусусий уйда ҳам алюминийдан фойдаланиш мумкин, агар лойиҳа ва электр жиҳозлари унга мос бўлса ҳамда уланишлар тўғри бажарилса.

Эски алюминий симларни албатта алмаштириш керакми?

Йўқ.

Фақат алюминий ишлатилгани учун симларни дарҳол алмаштириш шарт эмас.

Қуйидагиларни баҳолаш керак:

• изоляциянинг ҳолати;

• симларнинг кесими;

• ҳақиқий юклама;

• уланишларнинг ҳолати;

• қизиб кетиш излари;

• электр шитининг ҳолати;

• автоматларнинг линияларга мослиги;

• зарур ҳимоя қурилмаларининг мавжудлиги.

Агар эски алюминий электр тармоғи яхши ҳолатда бўлса ва юкламага мос келса, уни фақат материали сабабли хавфли деб ҳисоблаш тўғри эмас.

Аммо эски изоляция, ёмон уланишлар, қизиб кетиш, етарли бўлмаган кесим ва катта замонавий юклама бирга учраса, алмаштириш масаласи жиддий кўриб чиқилиши керак.

Нега симни фақат нархига қараб танлаш мумкин эмас?

Энг арзон симнинг бир метри бутун электр тизими учун энг арзон ва хавфсиз ечим бўлавермайди.

Бутун тизимга қараш керак:

материал → кесим → юклама → уланишлар → автомат → ҳимоя қурилмалари → фойдаланиш шароити.

Масалан, кесимни камайтириб тежаш симнинг қизишига олиб келиши мумкин.

Улаш мосламаларида тежаш эса ёмон контактга сабаб бўлиши мумкин.

Ҳимоя қурилмаларида тежаш электр токи уриши ва ёнғин хавфини оширади.

Шунинг учун оқилона тежаш — энг арзон материални танлаш эмас, балки вазифага мос материални танлашдир.

Хўш, қайси бирини танлаш керак?

Жуда оддий қилиб айтганда:

Янги хусусий уйнинг ички электр тармоғи учун — одатда мис.

Эски алюминий линиялар учун — фақат материали сабабли эмас, аввало ҳолатини баҳолаш керак.

Узун линиялар ва оғирлик ҳамда нарх муҳим бўлган вазифаларда алюминий ҳам оқилона танлов бўлиши мумкин.

Яна бир муҳим фикр:

яхши бажарилган мис монтаж ёмон бажарилган алюминий монтаждан яхшироқ, лекин яхши бажарилган алюминий монтаж ёмон бажарилган мис монтаждан яхшироқ.

Сим материали муҳим, аммо хавфсизликни бутун электр тизими белгилайди.

Асосий хулоса

Мис ва алюминий — «яхши ва ёмон» симлар эмас.

Уларнинг ҳар бирининг кучли ва заиф томонлари бор.

Мис:

• токни яхшироқ ўтказади;

• кичикроқ кесимдан фойдаланиш имконини беради;

• монтаж қилиш қулай;

• букилишларга яхшироқ бардош беради;

• одатда қимматроқ ва оғирроқ.

Алюминий:

• енгил;

• арзонроқ;

• бир хил юклама учун одатда каттароқ кесим талаб қилади;

• уланиш сифатига кўпроқ талаб қўяди;

• кўп марта букишга ёмонроқ бардош беради.

Кўп йиллар хизмат қиладиган қулай ва ишончли ички электр тармоғига эга бўлишни истасак, янги хусусий уй учун мис одатда энг амалий танловдир.

Аммо эски алюминий симларни автоматик равишда хавфли деб эълон қилиш ҳам тўғри эмас. Аввал уларнинг ҳолатини тўғри баҳолаш керак.

Охир-оқибат, симдаги «мис» ёки «алюминий» ёзувидан кўра муҳими — бутун электр тизими тўғри ҳисобланган, ўрнатилган ва ҳимояланганми ёки йўқми.