Иссиқхона ўсимликларни совуқ, ёмғир ва ноқулай об-ҳаводан ҳимоя қилади. Аммо ёзда унинг асосий афзаллиги муаммога айланиши мумкин: қуёшли кунларда иссиқхона ичидаги ҳарорат жуда тез кўтарилиб, ўсимликлар учун хавфли даражага етиши мумкин.
Агар иссиқхонани қўлда шамоллатишга тўғри келса, яна бир муаммо пайдо бўлади. Ҳароратга қараб форточкани очиш ёки ёпиш учун доимо иссиқхона ёнида бўлишнинг иложи йўқ.
Бундай вазиятда иссиқхонани автоматик шамоллатиш яхши ечим бўлиши мумкин. Оддий қурилма ҳарорат кўтарилганда форточкани ўзи очади ва ҳаво совиганда яна ёпади.
Нима учун иссиқхона қизиб кетади?
Қуёш нурлари шаффоф қоплама орқали ичкарига кириб, тупроқ, ўсимликлар ва иссиқхона конструкцияларини қиздиради. Ҳаво аста-секин исийди, ҳаво алмашинуви чеклангани учун эса иссиқлик тўпланиб боради.
Натижада иссиқхона ичидаги ҳарорат ташқи ҳаво ҳароратидан анча юқори бўлиши мумкин.
Кучли қизиб кетиш бир қатор муаммоларни келтириб чиқаради:
- ўсимликлар иссиқлик стрессини бошдан кечиради;
- барглар сўлиб, куйиши мумкин;
- айрим экинларнинг чанги ҳаётчанлигини йўқотади;
- гуллаш ва тугунча ҳосил бўлиши ёмонлашади;
- тупроқ ва ўсимликлар намликни тезроқ йўқотади;
- суғоришга бўлган эҳтиёж ортади.
Шунинг учун ёзда вентиляция — қўшимча қулайлик эмас, балки иссиқхона парваришининг муҳим қисми.
Автоматик очгич қандай ишлайди?
Кўпчилик оддий автоматик қурилмалар электр энергиясисиз ишлайди.
Механизм ичида ҳароратга сезгир элемент бўлади. Ҳарорат кўтарилганда у кенгайиб, механизмни ҳаракатга келтиради ва форточка очилади.
Ҳарорат пасайганда эса элемент дастлабки ҳолатига қайтади ва форточка ёпилади.
Бундай принцип томорқа учун жуда қулай: иссиқхона ёнида доимо бўлиш ва ҳароратни қўлда кузатиш талаб қилинмайди.
Иссиқхонани автоматик шамоллатиш тизимлари қандай бўлади?
1. Термопривод
Бу энг оддий ва амалий вариантлардан бири.
Термопривод форточка ёки фрамугага ўрнатилади. Ҳарорат кўтарилганда у форточкани автоматик очади, ҳаво совиганда эса ёпади.
Афзалликлари:
- электр энергияси талаб қилинмайди;
- конструкцияси оддий;
- хизмат кўрсатиш кам талаб қилинади;
- кичик иссиқхоналарга мос;
- автоматик ишлайди.
Оддий томорқа иссиқхонаси учун кўп ҳолларда айнан шу вариант энг амалий ечим ҳисобланади.
2. Электр тизими
Мураккаброқ тизим ҳарорат датчиги, контроллер ва электр юритмадан ташкил топади.
Белгиланган ҳароратга етганда автоматика юритмани ишга туширади ва вентиляция ойнасини очади.
Бундай тизим микроклиматни аниқроқ бошқариш имконини беради ва каттароқ автоматлаштириш тизимининг бир қисми бўлиши мумкин.
Аммо унга электр таъминоти керак бўлади. Шу сабабли тизим мураккаброқ ва қимматроқ бўлади.
3. Вентиляторли автоматик тизим
Табиий шамоллатиш ўрнига вентиляторлардан ҳам фойдаланиш мумкин.
Ҳарорат датчиги белгиланган қийматга етганда вентиляторни ишга туширади. Иссиқ ҳаво ташқарига чиқарилади, бошқа тешик орқали эса тоза ҳаво киради.
Бу вариант катта ёки табиий шамоллатилиши қийин бўлган иссиқхоналар учун қизиқарли.
Аммо вентиляторни ҳар қандай ҳолатда ҳам нормал вентиляция тешикларининг тўлиқ ўрнини босади, деб ҳисоблаш тўғри эмас.
Форточкаларни қаерга ўрнатган маъқул?
Илиқ ҳаво юқорига кўтарилади. Шунинг учун вентиляция тешикларини иссиқхонанинг юқори қисмида жойлаштириш мақсадга мувофиқ.
Ҳавонинг иссиқхона ичида ҳаракатланишини таъминлайдиган схема айниқса самарали.
Масалан, тоза ҳаво пастки ёки ён томондаги тешиклар орқали киради, иссиқ ҳаво эса юқоридаги форточкалар орқали чиқади.
Шу тариқа табиий ҳаво тортиши ҳосил бўлади.
Кичик иссиқхонада баъзан тўғри жойлаштирилган битта юқори форточка ҳам етарли бўлиши мумкин. Аммо иссиқхона майдони катталашган сари бир нечта вентиляция нуқтасини назарда тутиш мақсадга мувофиқ.
Нима учун битта кичик форточка етарли бўлмаслиги мумкин?
Кенг тарқалган хатолардан бири — катта иссиқхонага кичик автоматик очгич ўрнатиб, у қизиб кетиш муаммосини тўлиқ ҳал қилади, деб ўйлаш.
Аммо вентиляция самарадорлиги фақат форточканинг ўлчамига эмас, балки умумий ҳаво алмашинувига ҳам боғлиқ.
Агар тоза ҳаво кириши учун жой жуда кичик ёки нотўғри жойлашган бўлса, иссиқ ҳаво секин чиқиб кетади.
Шунинг учун вентиляцияни режалаштиришда қуйидагиларни ҳисобга олиш керак:
- иссиқхонанинг майдони;
- конструкция баландлиги;
- ўсимликлар сони;
- форточкаларнинг жойлашуви;
- асосий шамол йўналиши;
- тоза ҳаво кириш имконияти.
Форточка очилишини қайси ҳароратга созлаш керак?
Барча иссиқхоналар ва экинлар учун ягона ҳарорат қиймати йўқ.
Турли ўсимликлар иссиқликни турлича кўтаради. Иссиқхона ичидаги ҳарорат эса конструкция, қоплама, вентиляция ва об-ҳавога боғлиқ.
Шунинг учун фақат битта рақамга эмас, балки етиштирилаётган экинларнинг эҳтиёжларига ҳам қараш керак.
Амалиётда форточкани нисбатан мўътадил ҳароратда очиладиган қилиб созлаш ва кейин иссиқхонадаги ҳароратни кузатиб бориш мумкин.
Ўсимликлар жойлашган ҳудудга оддий термометр ёки электрон ҳарорат датчигини ўрнатиш фойдали. Бу вентиляция қанчалик самарали ишлаётганини тушунишга ёрдам беради.
Автоматик шамоллатиш суғориш заруратини бекор қилмайди
Муҳим жиҳатни унутмаслик керак: очилган форточка қизиб кетишни камайтиради, аммо сув етишмаслиги муаммосини ҳал қилмайди.
Иссиқ ҳавода ўсимликлар бир вақтнинг ўзида ҳам юқори ҳарорат таъсирида қолади, ҳам кўпроқ намлик йўқотади.
Шунинг учун автоматик шамоллатишни қуйидагилар билан бирга қўллаш мақсадга мувофиқ:
- тўғри суғориш;
- мульчалаш;
- зарурат бўлса, соялатиш;
- тупроқ намлигини назорат қилиш.
Ёзда жуда иссиқ бўлса, нима қилиш керак?
Кучли иссиқда фақат шамоллатишнинг ўзи етарли бўлмаслиги мумкин.
Қўшимча равишда соялатувчи тўр ёки қуёш нурланишини камайтирадиган махсус қопламадан фойдаланиш мумкин.
Бу айниқса ёзи иссиқ ва қуёшли кунлари кўп бўлган ҳудудларда фойдали.
Бироқ ҳаддан ташқари соялатиш ҳам мақсадга мувофиқ эмас: ўсимликларга фотосинтез учун ёруғлик зарур.
Термопривод ўрнатишдан олдин нимани текшириш керак?
Автоматик очгич сотиб олишдан олдин қуйидагиларни текшириш керак:
- Форточканинг ўлчами ва оғирлиги.
- Раманинг конструкцияси.
- Очилишнинг мумкин бўлган бурчаги.
- Маҳкамлаш жойи.
- Қурилманинг ишлаш ҳарорат диапазони.
- Приводнинг максимал юкламаси.
- Форточкани қўлда очиш имконияти.
- Механизмнинг намликдан ҳимояси.
Айниқса форточканинг оғирлигига эътибор бериш керак. Қуввати етарли бўлмаган привод оғир конструкцияни оча олмаслиги мумкин.
Кичик иссиқхона учун амалий схема
Оддий томорқа иссиқхонаси учун қуйидаги содда тизимдан фойдаланиш мумкин:
юқори форточка + термопривод + ҳаво кириши учун пастки тешик.
Ҳарорат кўтарилганда термопривод юқоридаги форточкани очади.
Иссиқ ҳаво ташқарига чиқади, салқинроқ ҳаво эса иссиқхонанинг пастки қисми орқали ичкарига киради.
Ҳарорат пасайгач, форточка ёпилади.
Бундай тизим электр энергиясини талаб қилмайди ва мавсум давомида мустақил ишлаши мумкин.
Автоматик тизимни ўз қўлингиз билан ясаш керакми ёки тайёр қурилма олган маъқулми?
Оддий тизимни мустақил равишда ясаш техник жиҳатдан мумкин. Аммо бу ҳар доим ҳам тайёр термоприводдан арзон ёки ишончли бўлавермайди.
Тайёр қурилма маълум юклама учун ҳисобланган бўлади ва форточкани автоматик очиш-ёпиш механизмига эга.
Ўз қўли билан нимадир ясашни яхши кўрадиганлар учун уй шароитидаги вариантлар қизиқ бўлиши мумкин.
Аммо асосий мақсад ўсимликларни қизиб кетишдан ишончли ҳимоя қилиш бўлса, тайёр термопривод кўпинча соддароқ ва ишончлироқ ечим бўлади.
Қайси хатолардан сақланиш керак?
Вентиляция майдонининг жуда кичик бўлиши.
Катта иссиқхона учун битта кичик форточка етарли бўлмаслиги мумкин.
Форточкаларни фақат пастда жойлаштириш.
Иссиқ ҳаво юқорига кўтарилади, шунинг учун юқори вентиляция айниқса муҳим.
Ҳаво кириш жойининг йўқлиги.
Иссиқ ҳаво чиқиши учун ташқи ҳаво ҳам ичкарига кириши керак.
Форточкани жуда кеч очиш.
Агар иссиқхона аллақачон қаттиқ қизиб кетган бўлса, форточкани кеч очиш нормал ҳароратни тез тиклаш учун етарли бўлмаслиги мумкин.
Автоматикага тўлиқ ишониб қўйиш.
Механизм қотиб қолиши ёки ишдан чиқиши мумкин. Шунинг учун уни вақти-вақти билан текшириб туриш зарур.
Асосий хулоса
Автоматик шамоллатиш — иссиқхонани қизиб кетишдан ҳимоя қилишнинг энг содда ва самарали усулларидан бири.
Кичик томорқа иссиқхонаси учун кўп ҳолларда тўғри ўрнатилган юқори форточка ва термоприводнинг ўзи етарли.
Электр тизимлари ва вентиляторлар эса микроклиматни аниқроқ бошқариш талаб қилинган ёки табиий вентиляция етарли бўлмаган ҳолатларда мақсадга мувофиқ.
Энг муҳими — фақат автоматик очгич ўрнатиш эмас, балки тўғри ҳаво алмашинувини ташкил қилиш: иссиқ ҳаво чиқиши, тоза ҳаво эса ичкарига кириши керак.
Шунда иссиқ кунларда ўсимликлар камроқ иссиқлик стрессини бошдан кечиради, иссиқхона парвариши эса анча осонлашади.