Ҳарорат ва намлик иссиқхонадаги микроклиматнинг энг муҳим кўрсаткичларидан ҳисобланади. Ҳатто яхши уруғ, унумдор тупроқ ва тўғри танланган ўғитлар ҳам ноқулай шароитларнинг ўрнини тўлиқ боса олмайди.
Ҳаддан ташқари юқори ҳарорат, ортиқча намлик ёки ҳавонинг жуда қуруқлиги ўсимликларда стресс, чангланиш билан боғлиқ муаммолар ва айрим касалликлар хавфининг ошишига олиб келиши мумкин.
Шу билан бирга, иссиқхонада яхши микроклимат яратиш ҳар доим ҳам қиммат ёки мураккаб бўлиши шарт эмас. Кўп ҳолларда термометр, гигрометр, тўғри ташкил этилган шамоллатиш ва оқилона суғоришнинг ўзи етарли.
Келинг, ҳарорат ва намликни қандай назорат қилиш ва қачон автоматикадан фойдаланиш кераклигини кўриб чиқамиз.
Нега иссиқхонадаги микроклимат очиқ майдондан фарқ қилади?
Иссиқхонанинг асосий хусусияти — ҳаво алмашинувининг чекланганлигидир.
Қуёш нурлари ичидаги ҳаво ва юзаларни тез иситади. Шу билан бирга, ўсимликлар ва нам тупроқ сувни буғлатади ва унинг бир қисми иссиқхона ичида қолади.
Агар ҳаво алмашинуви етарли бўлмаса:
- қизиб кетиш;
- ортиқча намлик;
- конденсат;
- ҳавонинг дим бўлиб қолиши;
- ҳароратнинг кескин ўзгариши
каби муаммолар юзага келади.
Шунинг учун иссиқхонада нафақат суғориш ва озиқлантириш, балки микроклиматни мунтазам назорат қилиш ҳам муҳим.
Қандай ҳарорат мос ҳисобланади?
Барча экинлар учун бир хил идеал ҳарорат мавжуд эмас.
Кўплаб сабзавот экинлари фаол ўсиш даврида кундузи тахминан 20–28 °C атрофидаги ҳароратни яхши қабул қилади. Аммо аниқ талаб экин тури, нав, ёруғлик ва ривожланиш босқичига боғлиқ.
Кечаси ҳарорат одатда кундузгидан пастроқ бўлиши керак.
Масалан, помидор ва бодрингнинг ҳароратга бўлган талаби бир хил эмас. Шунинг учун барча ўсимликлар учун битта рақамни сақлашга уринишдан кўра, муайян экиннинг хусусиятларини ҳисобга олиш маъқул.
Помидор
Помидорлар мўътадил илиқ шароитда яхши ривожланади.
Узоқ давом этадиган кучли иссиқлик, айниқса гуллаш ва мева тугиш даврида, зарарли бўлиши мумкин.
Бодринг
Бодринг иссиқсевар экин бўлиб, одатда помидорга қараганда юқорироқ ҳароратни яхшироқ кўтаради.
Аммо узоқ давом этадиган ҳаддан ташқари иссиқлик бодринг учун ҳам муаммо туғдиради.
Ҳаддан ташқари иссиқлик нима учун хавфли?
Кенг тарқалган хато — иссиқхонада қанча иссиқ бўлса, ўсимлик шунча тез ўсади деб ўйлаш.
Маълум чегарагача иссиқлик кўплаб жараёнларни тезлаштиради. Аммо кучли қизиб кетишда вазият аксинча бўлади.
Жуда юқори ҳароратда:
- чангланиш ёмонлашади;
- гуллар тўкилиши мумкин;
- мева тугиши камаяди;
- сув буғланиши кучаяди;
- ўсимликлар сўлиши мумкин;
- ўсиш секинлашади.
Ёзнинг қуёшли кунларида узоқ давом этадиган қизиб кетиш айниқса хавфли.
Шунинг учун ёзда иссиқхонани шамоллатиш суғориш каби муҳим бўлиши мумкин.
Нега ҳаво намлиги муҳим?
Намлик барглардан сув буғланишига, ўсимликларнинг ҳолатига ва кўплаб касалликларнинг тарқалишига таъсир қилади.
Ҳаво ҳаддан ташқари нам бўлса:
- барглар ва юзалар узоқроқ нам бўлиб туради;
- айрим замбуруғ касалликлари хавфи ортади;
- конденсат кўпроқ ҳосил бўлади;
- ҳаво алмашинуви ёмонлашади.
Ҳавонинг ҳаддан ташқари қуруқлиги ҳам фойдали эмас.
У сув буғланишини тезлаштиради ва айниқса иссиқ ҳавода ўсимликларда сув стрессини кучайтириши мумкин.
Қандай намлик оптимал ҳисобланади?
Барча экинлар учун мос бўлган ягона қиймат йўқ.
Кўплаб сабзавот экинлари учун тахминан 60–80% атрофидаги ҳаво намлиги йўналиш сифатида олиниши мумкин. Аммо турли экинларнинг талаби фарқ қилади.
Масалан, бодринг одатда помидорга қараганда намроқ ҳавони яхшироқ қабул қилади.
Шунинг учун бир нечта экин бир иссиқхонада етиштирилса, уларнинг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олиш керак.
Конденсат — муҳим сигнал
Иссиқхонанинг ички юзасидаги сув томчилари шунчаки ноқулайлик эмас.
Конденсат нам ҳаво совуқроқ юзага тегиши натижасида ҳосил бўлади.
У кўпроқ:
- кечаси;
- эрта тонгда;
- баҳорда;
- кузда;
- ҳарорат кескин пасайганда
пайдо бўлади.
Агар барглар мунтазам равишда нам бўлиб турса, айрим касалликларнинг ривожланиши учун қулай шароит пайдо бўлиши мумкин.
Шунинг учун конденсатнинг кўпайиши шамоллатиш ва намликни текшириш учун сигнал бўла олади.
Ҳароратни қандай ўлчаш керак?
Энг оддий усул — термометр ўрнатиш.
Иссиқхонада ҳароратни томга яқин жойда эмас, имкон қадар ўсимликлар жойлашган ҳудудда назорат қилиш маъқул.
Қуйидагилардан фойдаланиш мумкин:
- оддий термометр;
- электрон термометр;
- рақамли метеорологик станция;
- ҳарорат ва намликни бирга ўлчайдиган датчик.
Кичик иссиқхона учун қиммат мониторинг тизими одатда шарт эмас.
Намликни қандай ўлчаш керак?
Ҳаво намлигини назорат қилиш учун гигрометр ишлатилади.
Замонавий электрон қурилмалар кўпинча бир вақтнинг ўзида:
- ҳароратни;
- ҳавонинг нисбий намлигини;
- минимал ва максимал кўрсаткичларни;
- баъзан ўлчовлар тарихини
кўрсатади.
Бундай қурилма нафақат ҳозирги вазиятни, балки кечаси ва эрта тонгда иссиқхонада нималар содир бўлаётганини тушунишга ёрдам беради.
Шамоллатиш — микроклиматни бошқаришнинг асосий воситаси
Тўғри шамоллатиш:
- ҳароратни пасайтиради;
- ортиқча намликни камайтиради;
- конденсатни чиқаришга ёрдам беради;
- ҳаво алмашинувини яхшилайди;
- чангланиш учун қулайроқ шароит яратади.
Бунинг учун:
- эшиклар;
- форточкалар;
- ён ойналар;
- юқори шамоллатиш ойналаридан
фойдаланиш мумкин.
Иссиқ ҳаво юқорига кўтарилгани сабабли юқори вентиляция тешиклари айниқса самарали бўлиши мумкин.
Нега фақат эшикнинг ўзи етарли бўлмаслиги мумкин?
Фақат эшикни очиш ҳаво алмашинувини ҳар доим ҳам етарли даражада таъминламайди.
Имкон бўлса, иссиқхонанинг турли қисмларида ҳаво ҳаракатини ташкил қилиш яхшироқ.
Масалан:
пастдан тоза ҳаво киради → иссиқхона ичида ҳаракатланади → юқоридаги форточкалардан иссиқ ҳаво чиқади.
Бундай ҳаво алмашинуви тўпланган иссиқликни тезроқ чиқаришга ёрдам беради.
Автоматик шамоллатиш
Участкада доим бўлиш имкони бўлмаган томорқачи учун автоматик форточкалар жуда фойдали бўлиши мумкин.
Айрим тизимлар ҳарорат кўтарилганда форточкани очади ва ҳаво совигач ёпади.
Афзалликлари:
- қизиб кетишдан ҳимоя;
- қўл меҳнати камаяди;
- микроклимат барқарорроқ бўлади;
- иссиқхонани доимий назоратсиз қолдириш имконияти ошади.
Аммо автоматик тизимни ҳам вақти-вақти билан текшириб туриш керак.
Суғоришнинг роли
Суғориш ҳам микроклиматга таъсир қилади.
Ҳаддан ташқари суғорилганда тупроқдан сув буғланиши кучаяди ва иссиқхонадаги ҳаво намлиги ортиши мумкин.
Шунинг учун фақат ўсимликларни суғориш эмас, тупроқ намлигини ҳам назорат қилиш муҳим.
Бу борада томчилатиб суғориш сезиларли афзалликка эга.
Нега томчилатиб суғориш қулай?
Томчилатиб суғориш сувни тўғридан-тўғри илдиз зонасига етказади.
Бу:
- кераксиз буғланишни камайтириш;
- баргларни ҳўлламаслик;
- тупроқ намлигини барқарорроқ сақлаш;
- сувни тежаш
имконини беради.
Аммо томчилатиб суғоришни ҳам доимий ва назоратсиз сув беришга айлантирмаслик керак.
Тупроқ намлиги датчиклари ёрдам берадими?
Ҳа, айниқса иссиқхоналарда.
Датчик:
- илдиз зонасида намлик етарлими;
- суғориш вақти келдими;
- тупроқ ортиқча намланмаганми
деган саволларга жавоб олишга ёрдам беради.
Бу суғоришда энг кўп учрайдиган хатолардан бири — тупроқнинг ҳақиқий ҳолатини ҳисобга олмасдан одатдаги жадвал бўйича суғоришнинг олдини олиши мумкин.
Автоматлаштиришда датчик контроллер билан бирга суғоришни бошқаришда ишлатилиши мумкин.
Автоматлаштириш керакми?
Кичик иссиқхона учун одатда қуйидагилар етарли:
- термометр;
- гигрометр;
- қўлда шамоллатиш;
- тўғри ташкил этилган суғориш.
Мураккаброқ тизимлар қуйидаги ҳолларда фойдали:
- иссиқхона катта бўлса;
- ўсимликларга аниқ назорат керак бўлса;
- автоматик суғориш ишлатилса;
- эгаси кўп вақт участкада бўлмаса;
- шароитларни масофадан назорат қилиш зарур бўлса.
Бундай ҳолларда:
- автоматик форточкалар;
- ҳарорат датчиклари;
- намлик датчиклари;
- контроллер;
- суғориш таймери;
- масофавий мониторинг тизимидан
фойдаланиш мумкин.
Томорқачиларнинг асосий хатолари
Шамоллатмаслик
Ёпиқ иссиқхона ташқарида ҳарорат мўътадил бўлса ҳам тез қизиб кетиши мумкин.
Ортиқча суғориш
Доим нам тупроқ илдизлар билан боғлиқ муаммолар хавфини оширади ва ҳаво намлигини кўпайтиради.
Конденсат пайдо бўлгандан кейингина шамоллатиш
Иссиқхона тўлиқ терлаб кетишини кутмаслик керак.
Иссиқ кунларда ҳароратни назорат қилмаслик
Иссиқхона ичидаги ҳарорат ташқаридагидан анча юқори бўлиши мумкин.
Жуда зич экиш
Зич экилган ўсимликлар ёмонроқ шамоллайди ва улар орасида намлик узоқроқ сақланади.
Барча экинларга бир хил режимни қўллаш
Помидор, бодринг, қалампир ва бошқа ўсимликларнинг микроклиматга бўлган талаби турлича.
Томорқачи учун оддий назорат схемаси
Кўпчилик кичик иссиқхоналар учун оддий тизим етарли:
1. Термометр ва гигрометр ўрнатинг.
2. Кўрсаткичларни эрталаб ва куннинг энг иссиқ пайтида текширинг.
3. Конденсат пайдо бўлишига эътибор беринг.
4. Ҳарорат ёки намлик ошганда иссиқхонани шамоллатинг.
5. Суғоришдан олдин тупроқ намлигини текширинг.
6. Узоқ давом этадиган қизиб кетиш ва доимий ортиқча намликка йўл қўйманг.
Бундай ёндашув катта харажатларсиз ҳам ўсиш шароитларини сезиларли яхшилаши мумкин.
Асосий хулоса
Соғлом иссиқхона шунчаки ўсимликлар учун иссиқ жой эмас. Муҳими — ҳарорат, ҳаво намлиги, тупроқ намлиги ва ҳаво алмашинуви назорат қилинадиган мувозанатли микроклиматни яратиш.
Бунинг учун дарҳол мураккаб автоматика сотиб олиш шарт эмас.
Аввал оддий нарсалардан бошланг:
термометр + гигрометр + яхши шамоллатиш + оқилона суғориш.
Агар иссиқхона катта бўлса ёки сиз кўп вақт участкада бўлмасангиз, кейинчалик автоматик форточкалар, датчиклар ва бошқарув тизимини қўшиш мумкин.
Айнан мунтазам назорат, битта «идеал» рақамни ушлаб туришга уриниш эмас, ўсимликларга камроқ стресс тушадиган, улар яхши ривожланадиган ва мўл ҳосил бериши мумкин бўлган шароит яратишга ёрдам беради.