Кўплаб иссиқхона эгалари эртами-кечми шундай саволга дуч келади: тупроқни бутунлай алмаштириш керакми ёки органик моддалар, ўғитлар ва тўғри парвариш ёрдамида мавжуд тупроқни сақлаб қолиш мумкинми?
Баъзан иссиқхона тупроғини ҳар бир неча йилда алмаштириш керак деган тавсияларни учратиш мумкин. Аммо бунинг учун ягона муддат мавжуд эмас.
Тўғри парвариш қилинганда иссиқхона тупроғи кўп йиллар давомида унумдорлигини сақлаши мумкин. Айрим ҳолларда эса тупроқни анча олдин янгилаш зарур бўлади. Масалан, кучли шўрланиш, жиддий тупроқ касалликлари ёки зараркунандалар билан зарарланиш кузатилса.
Шунинг учун қарорни календарга эмас, тупроқнинг ҳақиқий ҳолатига қараб қабул қилиш тўғри.
Нима учун иссиқхонадаги тупроқ вақт ўтиши билан ўзгаради?
Иссиқхонадаги тупроқ оддий боғ тупроғига қараганда кучлироқ юклама остида бўлади.
Бу ерда:
- ёмғир билан табиий ювилиш йўқ;
- ҳар йили экинлар етиштирилади;
- озуқа моддалари доимий равишда тупроқдан чиқиб кетади;
- ўғитлар мунтазам берилади;
- кўпинча бир жойда бир хил экинлар етиштирилади;
- ҳарорат ва намлик сезиларли даражада ўзгариши мумкин.
Вақт ўтиши билан булар тупроқнинг тузилиши ва кимёвий таркибига таъсир қилиши мумкин.
Тупроқ унумдорлигининг пасайишига асосий сабаблар
Энг кўп учрайдиган сабаблар:
- айрим озуқа элементларининг камайиши;
- эриган тузларнинг тўпланиши;
- тупроқ структурасининг ёмонлашиши;
- тупроқнинг зичлашиши;
- сув ва ҳаво ўтказувчанлигининг бузилиши;
- касаллик қўзғатувчиларининг тўпланиши;
- айрим зараркунандаларнинг кўпайиши.
Бунда барча муаммолар бир вақтнинг ўзида бўлиши шарт эмас.
Тупроқни бутунлай алмаштириш керакми?
Кўпчилик ҳолатда — йўқ.
Агар тупроқ яхши структурага эга бўлса, сув ва ҳавони нормал ўтказса, ўсимликлар яхши ривожланса ва ҳосил барқарор бўлса, тупроқни бутунлай алмаштиришга ҳожат йўқ.
Унумдорликни қуйидагилар ёрдамида сақлаш мумкин:
- компост;
- сифатли чиринди;
- органик материаллар;
- сидератлар;
- мульчалаш;
- ўғитлардан оқилона фойдаланиш.
Тўғри парвариш қилинганда иссиқхона тупроғидан кўп йиллар фойдаланиш мумкин.
Тупроқни ҳар йили алмаштириш керакми?
Йўқ.
Оддий томорқа иссиқхонасида тупроқни ҳар йили бутунлай алмаштириш кўпинча ўзини оқламайди.
Бу:
- кўп жисмоний меҳнат талаб қилади;
- қўшимча харажат келтиради;
- шаклланган тупроқ муҳитини бузади;
- муаммо сабабини бартараф этмайди.
Масалан, тупроқ минераллашган сув ёки ортиқча ўғитлаш сабабли шўрланаётган бўлса, тупроқни алмаштириш муаммони узоқ муддатга ҳал қилмайди.
Қачон тупроқни алмаштириш ҳақида ўйлаш керак?
Қуйидаги ҳолатларда тупроқни янгилаш ёки алмаштириш зарурати пайдо бўлиши мумкин:
- ҳосилдорликнинг доимий пасайиши;
- кучли шўрланиш;
- тупроқ структурасининг сезиларли ёмонлашиши;
- тупроқ касалликларининг кенг тарқалиши;
- жиддий зараркунанда зарари;
- оддий агротехник чоралар билан бартараф этиб бўлмайдиган муаммолар.
Айниқса бир хил муаммо бир неча мавсум давомида сақланиб қолса, бунга жиддий эътибор бериш керак.
Тупроқ ҳали фойдаланишга яроқли эканини қандай билиш мумкин?
Соғлом иссиқхона тупроғи одатда:
- юмшоқ ва ғовак;
- сувни яхши ўтказади;
- керакли миқдорда намликни ушлаб туради;
- кескин ёқимсиз ҳидга эга эмас;
- органик моддаларни сақлайди;
- илдизларнинг нормал ривожланишини таъминлайди.
Яхши кўрсаткичлардан бири — ўсимликларнинг барқарор ривожланиши ва ўғит миқдорини доимий оширмасдан олинаётган нормал ҳосилдир.
Тўлиқ алмаштириш ўрнига нима қилиш мумкин?
Кўп ҳолларда мавжуд тупроқни аста-секин тиклаш етарли бўлади.
Компост қўшиш
Компост тупроқдаги органик моддалар миқдорини оширади ва унинг структурасини яхшилашга ёрдам беради.
Сифатли чириндини ишлатиш
Яхши чириган органик масса озуқа манбаи бўлиши ва тупроқ хусусиятларини яхшилаши мумкин.
Сидератлар экиш
Шароитга қараб:
- хантал;
- фацелия;
- сули;
- бошқа мос сидерат экинларидан
фойдаланиш мумкин.
Сидератлар тупроқ структурасини сақлаш ва унга органик моддаларни қайтаришга ёрдам беради.
Мульчалаш
Мульчалаш буғланишни камайтиради, тупроқ юзасини ҳимоя қилади ва барқарорроқ шароит яратади.
Шўрланиш бўлса, нима қилиш керак?
Агар тупроқнинг ёмонлашиши тузларнинг тўпланиши билан боғлиқ бўлса, аввало муаммо манбасини аниқлаш керак.
Фойдали чоралар:
- сув сифатини текшириш;
- ўғитларни меъёридан оширмаслик;
- дренажни яхшилаш;
- шароит мос бўлса, тупроқни ювиш;
- зарур бўлса, тупроқнинг бир қисмини алмаштириш.
Баъзан фақат устки қатламни янгилашнинг ўзи етарли бўлади.
Тупроқнинг устки қатламини алмаштириш
Бу тўлиқ алмаштириш ва мавжуд тупроқни сақлаб қолиш ўртасидаги қулай вариантлардан биридир.
Тузлар ва бошқа муаммолар кўпроқ тўпланадиган устки қатламнинг бир қисми олиб ташланиб, ўрнига янги унумдор тупроқ аралашмаси солинади.
Алмаштириладиган қатламнинг қалинлиги тупроқ ҳолатига боғлиқ. Муайян чуқурликни барча иссиқхоналар учун мажбурий меъёр деб қабул қилиш тўғри эмас.
Қачон тўлиқ алмаштириш керак?
Тўлиқ алмаштириш энг кўп меҳнат талаб қиладиган усулдир.
У тупроқнинг жиддий ва барқарор зарарланиши, физик хусусиятларининг кучли ёмонлашиши ёки бошқа усуллар билан самарали бартараф этиб бўлмайдиган муаммоларда кўриб чиқилиши мумкин.
Аммо бундай ҳолатда ҳам аввало нима сабабдан тупроқ шу аҳволга келганини аниқлаш керак.
Акс ҳолда янги тупроқ ҳам вақт ўтиши билан худди шу муаммога дуч келади.
Нима учун тупроқ микрофлорасини унутмаслик керак?
Соғлом тупроқ фақат қум, лой ва органик моддалардан иборат аралашма эмас.
Унда кўплаб микроорганизмлар яшайди. Улар:
- органик қолдиқларни парчалаш;
- озуқа моддаларининг айланиши;
- тупроқ структурасини шакллантириш;
- ўсимлик илдизлари билан ўзаро таъсир қилиш
жараёнларида иштирок этади.
Шунинг учун тупроққа ҳаддан ташқари кўп аралашиш ҳар доим ҳам фойдали эмас.
Баъзан мавжуд унумдор тупроқни сақлаш уни бутунлай алмаштиришдан яхшироқ.
Биологик препаратлар ёрдам берадими?
Айрим биологик препаратлар фойдали микроорганизмларни ўз ичига олади ва тупроқни тиклаш тизимининг бир қисми сифатида ишлатилиши мумкин.
Аммо уларни универсал восита деб ҳисоблаш керак эмас.
Агар муаммо шўрланиш, ёмон дренаж ёки нотўғри суғориш билан боғлиқ бўлса, аввало сабабни бартараф этиш керак.
Биологик препарат яхши тупроқ ва тўғри агротехниканинг ўрнини боса олмайди.
Ҳар мавсумдан кейин тупроқни алмаштириш керакми?
Йўқ.
Мавсум тугагач, қуйидагиларни бажариш фойдалироқ:
- Ўсимлик қолдиқларини олиб ташлаш.
- Тупроқ ҳолатини баҳолаш.
- Зарур бўлса, органик моддалар қўшиш.
- Мос сидератлар экиш.
- Суғориш ва дренажни текшириш.
- Ўғитлаш тартибини қайта кўриб чиқиш.
Бу ёндашув ортиқча оғир меҳнатсиз тупроқни сақлашга ёрдам беради.
Энг кўп учрайдиган хатолар
Тупроқни «муддати келгани учун» алмаштириш
Бунинг учун ягона муддат йўқ.
Сабабни аниқламасдан тупроқни бутунлай алмаштириш
Агар муаммо сув ёки ортиқча ўғит билан боғлиқ бўлса, у яна қайтиб келади.
Ўғитни ҳаддан ташқари кўп бериш
Ортиқча ўғит тупроқни яхшилаш ўрнига унинг ҳолатини ёмонлаштириши мумкин.
Дренажни эътиборсиз қолдириш
Соғлом тупроқ нафақат сувни ушлаб туриши, балки ортиқча сувни чиқариши ҳам керак.
Алмашлаб экишни унутиш
Бир хил экинни доимий равишда бир жойда етиштириш айрим касалликлар ва зараркунандалар тўпланиши хавфини оширади.
Тупроқни алмаштириш яхшими ёки тиклаш?
Кўпчилик томорқачилар учун мавжуд тупроқни тиклаш тўлиқ алмаштиришдан фойдалироқ.
Бу:
- камроқ меҳнат талаб қилади;
- арзонроқ;
- шаклланган тупроқ муҳитини сақлаб қолади;
- тупроқни аста-секин яхшилаш имконини беради.
Тўлиқ алмаштириш фақат тиклаш чоралари муаммони ҳал қила олмаганда ўзини оқлайди.
Томорқачи учун оддий алгоритм
Янги тупроқ машинасига буюртма беришдан олдин қуйидаги босқичлардан ўтиш маъқул:
1. Тупроқ ҳолатига қаранг.
Зичлашиш, оқ қоплама ёки ёқимсиз ҳид борми?
2. Ўсимликларни баҳоланг.
Илдиз тизими қандай? Ҳосил қандай ўзгаряпти?
3. Сувни текширинг.
Айниқса скважина ёки бошқа минераллашган манбадан фойдаланилса.
4. Ўғитлашни баҳоланг.
Дозалар мунтазам равишда ошириб юборилмаганми?
5. Дренажни текширинг.
Ортиқча сув чиқиб кетяптими?
6. Шундан кейингина алмаштириш ҳақида қарор қилинг.
Бу ортиқча харажат ва оғир меҳнатдан сақлайди.
Иссиқхонадаги тупроқни қанчада бир алмаштириш керак?
«Ҳар 3 ёки 5 йилда» деган универсал жавоб йўқ.
Тупроқ яхши ҳолатда бўлса, уни тўлиқ алмаштирмасдан кўп йиллар давомида ишлатиш мумкин.
Муаммо пайдо бўлса, аввало унинг сабабини аниқлаш ва тупроқни тиклашга ҳаракат қилиш керак.
Устки қатламни қисман янгилаш тўлиқ алмаштиришдан олдин қўлланиши мумкин. Жиддий ҳолатларда эса тўлиқ алмаштириш ҳам талаб қилинади.
Асосий мезон — тупроқнинг ёши эмас, унинг ҳолати.
Хулоса
Кўпчилик томорқа иссиқхоналарида тупроқни мунтазам равишда бутунлай алмаштириш шарт эмас. Мавжуд тупроқнинг соғломлигини сақлаш муҳимроқ: органик моддалар қўшиш, сидератлардан фойдаланиш, суғоришни тўғри ташкил қилиш, ўғитларни меъёрида ишлатиш ва дренажни назорат қилиш керак.
Агар тупроқ унумдорлигини йўқота бошласа, аввало сабабни аниқлаш лозим. Шўрланиш, касалликлар, зараркунандалар, зичлашиш ёки нотўғри суғориш турли ечимларни талаб қилади.
Яхши иссиқхона тупроғи — мунтазам равишда ташлаб юбориб, янгисига алмаштириладиган эмас, балки асраб-авайлаб тикланадиган ресурсдир.