Баъзан томорқачи ҳамма ишни тўғри бажаради: яхши уруғлардан фойдаланади, ўсимликларни мунтазам суғоради, ўғит беради ва иссиқхонадаги ҳароратни назорат қилади. Аммо вақт ўтиши билан ҳосил камаяди, ўсимликлар ёмонроқ ривожланади ва аввалгидек ўғитлаш ҳам яхши натижа бермайди.
Бунга сабаблардан бири тупроқнинг шўрланиши бўлиши мумкин.
Бу муаммо иссиқхоналарда айниқса кўп учрайди. Чунки тупроқ йиллар давомида суғориш суви ва ўғитлар таъсирида бўлади, аммо ёмғир билан табиий ювилиш деярли содир бўлмайди.
Келинг, иссиқхонада тузлар нима учун тўпланишини, муаммони қандай аниқлаш ва тупроқни қандай тиклаш мумкинлигини кўриб чиқамиз.
Тупроқнинг шўрланиши нима?
Шўрланиш — тупроқда эриган минерал тузларнинг ортиқча миқдорда тўпланишидир.
Ўсимликларга маълум миқдорда тузлар керак. Улар орқали ўсимликлар:
- азот;
- калий;
- кальций;
- магний;
- фосфор ва бошқа элементларни
олади.
Муаммо тузлар миқдори ҳаддан ташқари ошганда бошланади.
Натижада илдизларга тушадиган туз юкламаси ортади ва ўсимлик сув ҳамда озуқа моддаларини ёмонроқ ўзлаштира бошлайди.
Иссиқхонада тузлар қаердан келади?
Асосий манбалар:
- суғориш суви;
- минерал ўғитлар;
- айрим органик ўғитлар;
- тупроқнинг дастлабки таркиби;
- етарли дренаж бўлмаслиги.
Сув айниқса муҳим.
Агар унинг таркибида эриган минераллар кўп бўлса, ҳар бир суғоришда бу моддаларнинг бир қисми тупроқда қолади.
Йилдан йилга тўпланган тузлар миқдори ортиб бориши мумкин.
Нима учун иссиқхонада муаммо тезроқ юзага келади?
Очиқ майдонда ёмғир тупроқни вақти-вақти билан ювади.
Бунда эриган тузларнинг бир қисми тупроқнинг чуқурроқ қатламларига кетади.
Иссиқхонада эса табиий ювилиш деярли йўқ.
Натижада қуйидаги жараён юзага келади:
суғориш → сувнинг буғланиши → тузлар тупроқда қолади → кейинги суғориш → тузларнинг яна тўпланиши.
Бу жараён юқори ҳарорат ва кучли буғланишда тезлашиши мумкин.
Ўғитлар шўрланишга қандай ҳисса қўшади?
Минерал ўғитлар ўсимликлар учун зарур. Аммо ўғитни кўпроқ бериш ҳосилни автоматик равишда оширмайди.
Агар ўсимлик барча берилган озуқа элементларини ўзлаштира олмаса, уларнинг бир қисми тупроқ эритмасида қолади.
Тупроқ ҳолатини ҳисобга олмасдан ўғитни мунтазам бериш туз юкламасини ошириб боради.
Шунинг учун «ўғит қанча кўп бўлса, ҳосил шунча кўп бўлади» деган қоида иссиқхонада ишламайди.
Қаттиқ ва минераллашган сув қандай таъсир қилади?
Сувнинг қаттиқлиги ўз-ўзидан унинг хавфли эканини англатмайди.
Кальций ва магний ўсимликларга керак.
Аммо сув таркибида бошқа эриган тузлар ҳам кўп бўлиши мумкин.
Бундай сувдан иссиқхонада узоқ вақт фойдаланилганда минерал моддалар тупроқда аста-секин тўпланиши мумкин.
Шунинг учун шўрланишга шубҳа бўлса, фақат қаттиқликни эмас, сувнинг умумий минераллашуви ва кимёвий таркибини ҳам текшириш муҳим.
Шўрланишни қандай белгилар кўрсатади?
Энг кўп учрайдиган белгилар:
- тупроқ юзасида оқ ёки кулранг қоплама;
- ўсимликларнинг ёмон ўсиши;
- баргларнинг сарғайиши ёки ранги ўзгариши;
- илдиз тизимининг заиф ривожланиши;
- ҳосилнинг камайиши;
- ўғитларга жавобнинг ёмонлашиши;
- уруғларнинг унишидаги муаммолар.
Аммо ўсимликнинг ташқи кўринишига қараб сабабни аниқ аниқлаб бўлмайди.
Худди шундай белгилар озуқа етишмаслиги, касалликлар, илдиз муаммолари ёки нотўғри суғориш натижасида ҳам пайдо бўлиши мумкин.
Нима учун тупроқ нам бўлса ҳам ўсимлик ёмон ўсади?
Бу жуда муҳим жиҳат.
Тузлар концентрацияси юқори бўлса, сув илдизлар учун камроқ қулай ҳолга келади.
Яъни тупроқ етарлича нам кўриниши мумкин, аммо ўсимлик сувни тўлиқ ўзлаштира олмайди.
Натижада сув етишмаслигига ўхшаш белгилар пайдо бўлади:
- сўлиш;
- ўсишнинг секинлашиши;
- баргларнинг буралиши;
- ҳосилнинг камайиши.
Шунинг учун оддий суғориш ҳар доим ҳам муаммони ҳал қилмайди.
Шўрланиш ўсимликларнинг озиқланишига қандай таъсир қилади?
Тузлар концентрациясининг юқорилиги озуқа элементлари ўртасидаги мувозанатни бузиши мумкин.
Натижада ўсимлик тупроқда етарли бўлган айрим элементларни ҳам яхши ўзлаштира олмайди.
Энг нохуш ҳолатлардан бири — томорқачининг муаммони қўшимча ўғит билан ҳал қилишга уринишидир.
Натижада қуйидаги айлана юзага келади:
ўсимлик ёмон ўсади → ўғит кўпайтирилади → туз юкламаси ошади → ўсимлик ҳолати янада ёмонлашади.
Шунинг учун шўрланишга шубҳа бўлса, аввал тупроқ ва сувни текшириш, кейин ўғитлаш ҳақида қарор қилиш керак.
Тупроқни қандай текшириш мумкин?
Аниқ баҳолаш учун тупроқ таҳлили энг яхши усул.
Имкониятга қараб қуйидагилар аниқланиши мумкин:
- кислоталилик;
- тупроқ эритмасининг электр ўтказувчанлиги;
- асосий озуқа элементлари миқдори;
- тузлар миқдори.
Айниқса электр ўтказувчанлик (EC) кўрсаткичи фойдали. У тупроқда эриган тузларнинг умумий миқдорини баҳолаш имконини беради.
Профессионал иссиқхоналарда EC кўрсаткичи ўсимликларнинг озиқланишини бошқаришда муҳим воситалардан биридир.
Тупроқни бутунлай алмаштириш керакми?
Ҳар доим ҳам эмас.
Агар шўрланиш ўртача даражада бўлса, тупроқни кўпинча тиклаш мумкин.
Вазиятга қараб:
- тупроқни ювиш;
- дренажни яхшилаш;
- органик материаллар қўшиш;
- ўғит миқдорини камайтириш;
- суғориш сувининг сифатини яхшилаш;
- устки қатламнинг бир қисмини алмаштириш
мумкин.
Тупроқни тўлиқ алмаштириш ҳар доим ҳам талаб қилинмайди.
Шўрланган тупроқни қандай ювиш мумкин?
Ювишдан мақсад тупроқдан етарли миқдорда нисбатан тоза сув ўтказиб, эриган тузларни илдизлар жойлашган қатламдан пастга чиқаришдир.
Аммо бу усул фақат яхши дренаж мавжуд бўлганда самарали.
Агар сув чиқиб кетмаса, ювиш ортиқча намлик ва бошқа муаммоларга олиб келиши мумкин.
Шунинг учун ювишдан олдин:
- сув тупроқдан эркин ўтишини;
- сув тўпланиб қоладиган жойлар йўқлигини;
- дренаж ишлаётганини;
- ортиқча сув иссиқхонадан чиқариб юборилишини
текшириш керак.
Ёмғир сувидан фойдаланиш мумкинми?
Ҳа, агар у тоза усулда йиғилган бўлса.
Ёмғир сувида одатда эриган минерал тузлар миқдори кўплаб ер ости сувларига қараганда камроқ бўлади.
Шунинг учун ундан фойдаланиш иссиқхонага тушадиган туз миқдорини камайтириши мумкин.
Ёмғир сувини резервуарларда йиғиб, суғоришда ишлатиш қулай.
Мульчалаш ёрдам берадими?
Ҳа, лекин билвосита.
Мульча тупроқ юзасидан сувнинг буғланишини камайтиради.
Бу:
- намликни узоқроқ сақлаш;
- намликнинг кескин ўзгаришини камайтириш;
- кучли буғланиш пайтида тупроқ юзасида туз концентрациясининг ошишини камайтиришга
ёрдам беради.
Аммо мульчалаш аллақачон тўпланган тузларни тупроқдан олиб ташламайди.
Тупроқ кучли шўрланган бўлса, фақат мульчалашнинг ўзи етарли эмас.
Тупроқ шўрланишининг олдини қандай олиш мумкин?
Муаммони бартараф этишдан кўра, унинг олдини олиш яхшироқ.
Бунинг учун:
Ўғит миқдорини ошириб юборманг
Ўғитлаш ўсимлик эҳтиёжига мос бўлиши керак.
Сув сифатини назорат қилинг
Муаммо мунтазам такрорланса, сув таҳлилини қилдириш маъқул.
Дренажга эътибор беринг
Ортиқча сув илдизлар жойлашган қатламдан чиқиб кетиши керак.
Тупроқ ҳолатини вақти-вақти билан текширинг
Айниқса иссиқхона кўп йиллардан бери ишлатилаётган бўлса.
Жуда тез-тез суғорманг
Кучли буғланиш ва минераллашган сувнинг доимий киритилиши тузлар тўпланишини тезлаштиради.
Мульчалашдан фойдаланинг
Бу тупроқ юзасидан буғланишни камайтиради.
Тупроқ аллақачон шўрланган бўлса, нима қилиш керак?
Амалий тартиб қуйидагича бўлиши мумкин:
- Ўсимликлар ва тупроқ ҳолатини баҳолаш.
- Суғориш сувининг сифатини текшириш.
- Имкон бўлса, тупроқ таҳлилини ўтказиш.
- Дренажни текшириш.
- Ўғитлашни камайтириш ёки вақтинча қайта кўриб чиқиш.
- Шароит мос бўлса, тупроқни ювиш.
- Кейинчалик суғориш ва озиқлантиришни назорат қилиш.
Бу усул ўғит миқдорини шунчаки оширишдан анча самарали.
Гипсдан фойдаланиш мумкинми?
Айрим ҳолларда гипс шўрланган ва айниқса натрий миқдори юқори бўлган тупроқларни яхшилашда қўлланади.
Аммо бу ҳар қандай шўрланишга қарши универсал восита эмас.
Гипс керак ёки керак эмаслиги тупроқнинг кимёвий таркибига боғлиқ.
Шунинг учун уни таҳлилсиз қўллаш маъқул эмас.
Агар муаммо натрий миқдорининг юқорилиги ва тупроқ структурасининг бузилиши билан боғлиқ бўлса, гипс комплекс чораларнинг бир қисми бўлиши мумкин.
Шўрланиш ва сув қаттиқлиги бир хилми?
Йўқ.
Бу муҳим фарқ.
Сув қаттиқлиги асосан кальций ва магний билан боғлиқ.
Тупроқнинг шўрланиши эса тупроқда эриган тузларнинг тўпланиши билан боғлиқ кенгроқ тушунчадир.
Шунинг учун сув нисбатан қаттиқ бўлса ҳам, маълум тупроқ учун жиддий муаммо туғдирмаслиги мумкин.
Аксинча, қаттиқлиги унчалик юқори бўлмаган сув таркибида бошқа номақбул моддалар бўлиши мумкин.
Қачон тупроқни текшириш айниқса муҳим?
Таҳлил қуйидаги ҳолатларда фойдали:
- иссиқхона кўп йиллардан бери ишлатилаётган бўлса;
- ҳосил аста-секин камайиб бораётган бўлса;
- ўсимликлар ўғитларга ёмон жавоб бераётган бўлса;
- оқ қоплама пайдо бўлса;
- сувнинг минераллашуви юқори бўлса;
- томчилатиб суғориш тизими тез-тез тиқилиб қолса.
Бундай вазиятда сабабни фақат ўсимликларнинг ташқи кўринишига қараб аниқлашдан кўра, аниқ маълумот олиш яхшироқ.
Иссиқхона учун оддий қоида
Тупроқ шўрланмаслиги учун бир нечта тамойилга амал қилиш кифоя:
ўсимликларни ортиқча озиқлантирманг;
сув сифатини назорат қилинг;
яхши дренажни таъминланг;
тупроқнинг доимий қуриб қолиши ва кучли буғланишига йўл қўйманг;
тупроқ ҳолатини вақти-вақти билан текшириб туринг.
Хулоса
Тупроқнинг шўрланиши иссиқхонада ҳосил камайишининг яширин сабабларидан биридир. Ўсимликлар етарли сув ва ўғит олаётган бўлиши мумкин, аммо эриган тузлар миқдори ҳаддан ташқари кўп бўлса, илдизлар сув ва озуқа моддаларини ўзлаштиришда қийналади.
Муаммо айниқса минераллашган суғориш суви, ортиқча ўғитлаш, юқори ҳарорат ва тупроқнинг табиий ювилмаслиги бирлашганда тез ривожланади.
Яхши томони шундаки, ўртача шўрланишни кўпинча тузатиш мумкин. Бунинг учун сабабни аниқлаш, сув ва тупроқни текшириш, дренажни яхшилаш ва зарур бўлса, тупроқни ювиш керак.
Асосий тамойил оддий: иссиқхонада ўсимлик қанча сув ва ўғит олаётгани билан бирга, ҳар бир суғоришдан кейин тупроқда қанча туз қолаётганини ҳам назорат қилиш муҳим.