Ёзда иссиқхона жуда тез қизиб кетиши мумкин. Ҳатто одатдаги ёзги об-ҳавода ҳам унинг ичидаги ҳарорат ташқаридагидан анча юқори бўлиши мумкин.
Натижада ўсимликлар иссиқлик стрессидан азият чекади: барглар сўлийди, ўсиш секинлашади, гуллаш ва чангланиш ёмонлашиши, ҳосил эса камайиши мумкин.
Қизиб кетишни камайтиришнинг энг оддий усулларидан бири — сояловчи тўрдан фойдаланиш. Аммо уни шунчаки иссиқхона устига ёпиб қўйиш эмас, балки тўғри ўрнатиш муҳим.
Нега иссиқхона жуда қизиб кетади?
Шаффоф қоплама қуёш нурини яхши ўтказади. Бу энергиянинг бир қисми ўсимликлар томонидан ишлатилади, аммо катта қисми иссиқликка айланиб, иссиқхона ичидаги ҳаво, тупроқ ва конструкцияларни қиздиради.
Агар шамоллатиш етарли бўлмаса, иссиқ ҳаво ичкарида тўпланади.
Иссиқ ҳавода ўсимликларда бир вақтнинг ўзида бир нечта муаммо пайдо бўлиши мумкин:
-
барглар сўлий бошлайди;
-
ўсиш секинлашади;
-
гуллар тўкилиши мумкин;
-
чангланиш ёмонлашади;
-
сувга эҳтиёж ортади;
-
ҳосил камайиши мумкин.
Шунинг учун фақат юқори ҳарорат билан эмас, унинг асосий сабаби — ортиқча қуёш энергияси ва ҳаво алмашинувининг етарли эмаслиги билан ҳам курашиш керак.
Сояловчи тўр нима беради?
Сояловчи тўр иссиқхонага тушадиган қуёш нурлари миқдорини камайтиради.
У:
-
қизиб кетишни камайтиришга;
-
қуёш нурининг бир қисмини тарқатишга;
-
энг иссиқ соатларда ўсимликларга тушадиган юкламани камайтиришга;
-
қопламанинг қизишини пасайтиришга ёрдам беради.
Аммо самарадорлик фақат тўрнинг ўзига боғлиқ эмас. Уни қандай ўрнатиш жуда муҳим.
Асосий хато — тўрни қопламага бевосита тортиш
Бир қарашда бу энг оддий ечимдек кўринади: иссиқхонани тўр билан ёпиб, уни маҳкамлаш.
Аммо бундай усул ҳар доим ҳам максимал самара бермайди.
Агар тўр бевосита қоплама устида ётса, улар орасида деярли ҳаво бўшлиғи қолмайди. Натижада икки қатлам бир-бирига яқин бўлади ва қизиб кетган юзадан иссиқликнинг тарқалиши қийинлашади.
Бундан ташқари, амалий муаммолар пайдо бўлиши мумкин:
-
тўр билан қоплама орасида чанг ва чиқиндилар тўпланади;
-
ёмғир суви эркин оқиб кетиши қийинлашади;
-
қопламага хизмат кўрсатиш ноқулайлашади;
-
кучли шамолда тўр қопламага ишқаланиши мумкин;
-
соялашни бошқариш қийинлашади.
Шунинг учун амалийроқ усул бор.
Амалий усул: ҳаво бўшлиғи қолдириш
Тўрни иссиқхонага бевосита тортиш ўрнига, уни қопламадан тахминан 30–40 см баландроқда ўрнатиш мумкин.
Бундай усул алоҳида енгил каркас қилиш имконияти бўлган иссиқхоналар учун айниқса қулай.
Буни қандай қилиш мумкин?
1. Қўшимча таянчлар ўрнатинг.
Иссиқхона периметри бўйлаб тўрни қопламадан баландроқда ушлаб турадиган таянчлар ўрнатилади.
2. Тўрни иссиқхона устидан кўтаринг.
Қоплама билан тўр орасидаги тахминий масофа 30–40 см бўлиши мумкин.
Бу сантиметригача аниқ бажарилиши шарт бўлган «сеҳрли рақам» эмас. Асосий мақсад — икки қатлам орасида нормал ҳаво бўшлиғини ҳосил қилиш.
3. Енгил каркас тайёрланг.
Таянчлар орасига мустаҳкам сим ёки бошқа мос каркас элементи тортиш мумкин. Узун иссиқхонада тўр осилиб қолмаслиги учун ўртада ҳам таянчлар бўлиши маъқул.
4. Тўрни тортинг.
Тўр ҳосил қилинган каркасга шундай маҳкамланадики, у иссиқхона қопламасига тегиб турмайди.
Натижада тахминан қуйидаги конструкция ҳосил бўлади:
сояловчи тўр → 30–40 см ҳаво бўшлиғи → иссиқхона қопламаси → иссиқхона ички қисми.
Ҳаво бўшлиғи нима учун фойдали?
Бундай конструкциянинг асосий афзаллиги — тўр билан қоплама ўртасида қўшимча ҳаво майдони пайдо бўлади.
Тўр қуёш энергиясининг бир қисмини у иссиқхона қопламасига етиб келишидан олдин ушлаб қолади.
Бундан ташқари, тўр ва қоплама орасида ҳаво ҳаракатланиши мумкин. Бу тўпланган иссиқликнинг бир қисмини ташқарига чиқаришга ёрдам беради.
Яъни тўр ташқи ҳимоя экрани вазифасини бажаради: қуёш энергиясининг бир қисми ичкарида эмас, ташқарида ушлаб қолинади.
Шунинг учун ҳаво бўшлиғи билан ўрнатилган ташқи соялаш иссиқхонани ичкаридан совитишга уринишдан кўра самаралироқ ечим бўлиши мумкин.
Шамоллатиш барибир керакми?
Албатта.
Сояловчи тўр шамоллатишнинг ўрнини боса олмайди.
Ҳатто яхши ўрнатилган тўр ҳам иссиқхонада иссиқ ҳаво тўпланиб қолса, муаммони тўлиқ ҳал қила олмайди.
Шунинг учун қуйидагиларни биргаликда қўллаш маъқул:
соялаш + юқори шамоллатиш + пастдан ҳаво кириши.
Иссиқ ҳаво юқорига кўтарилади ва юқори форточкалар ёки бошқа вентиляция тешиклари орқали чиқиши керак.
Қандай тўр танлаш керак?
Автоматик равишда энг зич тўрни танлаш керак эмас.
Ҳаддан ташқари кучли соялаш ўсимликларнинг фотосинтез учун зарур бўлган ёруғликни камайтиради.
Танлов экин тури, иқлим, иссиқхонанинг йўналиши ва қуёш нурларининг кучига боғлиқ.
Айрим экинларга ўртача соялаш етарли бўлса, кучли иссиқ даврида бошқа, сезгирроқ ўсимликларга кучлироқ ҳимоя керак бўлиши мумкин.
Тўр ишлаб чиқарувчисининг тавсиялари ва муайян экиннинг эҳтиёжларига амал қилиш маъқул.
Яна нималарга эътибор бериш керак?
Тўрни вақти-вақти билан текшириб туринг.
Қуйидагиларга эътибор беринг:
-
тўр осилиб қолмаганми;
-
шамолдан шикастланмаганми;
-
қопламага ишқаланмаяптими;
-
таянчлар мустаҳкамми;
-
катакчалар кўп миқдордаги чанг билан тўлиб қолмаганми;
-
конструкция шамоллатишга халақит бермаяптими.
Айниқса кучли шамолдан кейин конструкцияни текшириш муҳим.
Оддий схема
Агар мураккаб тизим керак бўлмаса, қуйидаги амалий вариантдан фойдаланиш мумкин:
иссиқхона → қўшимча таянчлар → каркас → 30–40 см баландликдаги сояловчи тўр → юқори форточкалар орқали шамоллатиш.
Бунда иссиқхона ичида етарли ёруғлик сақланади, қуёш энергиясининг бир қисми эса қопламага етиб келишидан олдин ушлаб қолинади.
Асосий хулоса
Сояловчи тўр иссиқ ҳавода ҳақиқатан ҳам катта ёрдам бериши мумкин. Аммо натижа фақат тўрнинг зичлигига боғлиқ эмас.
Тўрнинг қаерга ва қандай ўрнатилгани ҳам жуда муҳим.
Тўрни шунчаки қоплама устига ташлаб қўйсангиз, унинг имкониятларидан фақат бир қисмини ишлатасиз. Агар тўрни ташқи томонга чиқариб, қоплама билан орасида тахминан 30–40 см ҳаво бўшлиғи қолдирсангиз, ташқи соялаш самаралироқ бўлиши мумкин.
Бунга яхши шамоллатиш, тўғри суғориш ва ҳароратни назорат қилишни қўшсангиз, иссиқхона ёзги иссиққа анча яхши бардош беради.
Баъзан конструкциядаги кичик ўзгариш кутилганидан анча катта натижа беради.