Тиш пастаси кундалик гигиенанинг оддий воситаси, аммо унинг таркиби баъзан саволлар туғдиради. Энг кўп муҳокама қилинадиган компонентлардан иккитаси — SLS (натрий лаурил сульфат) ва SLES (натрий лаурет сульфат).
Ҳар иккиси ҳам сирт-фаол моддалар бўлиб, тиш пастасининг кўпик ҳосил қилиши, оғиз бўйлаб яхши тарқалиши ва кирларни тозалашига ёрдам беради. SLS тиш пасталарида айнан ювувчи ва кўпик ҳосил қилувчи компонент сифатида ишлатилади.
Аммо SLS ва SLES соғлиқ учун зарарли деган хулосага дарҳол келиш тўғри эмас. Бу ерда ҳақиқий таъсирларни кенг тарқалган афсоналардан ажратиш керак.
Нима учун тиш пастасига SLS ва SLES қўшилади?
Уларнинг асосий вазифаси — сирт-фаол таъсир кўрсатиш.
Улар:
- пастани оғиз бўйлаб бир текис тарқатишга;
- кўпик ҳосил қилишга;
- тиш юзасидаги қоплама ва кирларни олиб ташлашни осонлаштиришга;
- тиш ювиш пайтида тозалик ҳиссини яхшилашга ёрдам беради.
Америка Стоматологлар Ассоциацияси SLS каби ювувчи моддалар тиш пастасида кўпик ҳосил қилиш ва тишлардаги қоплама ҳамда бирикмаларни эритишни осонлаштириш учун ишлатилишини қайд этади.
Аммо кўпикнинг кўплиги тишлар яхшироқ тозаланади дегани эмас. Кариеснинг олдини олишда тўғри тиш ювиш усули ва самарали концентрациядаги фторид мавжудлиги муҳимроқ.
SLS ва SLES ўртасидаги фарқ нима?
Номлари ўхшаш бўлса-да, улар бир хил модда эмас.
SLS — Sodium Lauryl Sulfate, яъни натрий лаурил сульфат.
SLES — Sodium Laureth Sulfate, яъни натрий лаурет сульфат.
Ҳар иккиси ҳам сирт-фаол моддаларга киради, аммо кимёвий жиҳатдан фарқ қилади.
Оддий фойдаланувчи учун эса қутидаги қисқартманинг ўзидан кўра, муайян тиш пастаси оғиз шиллиқ қаватига қандай таъсир қилиши муҳимроқ.
SLS оғиз шиллиқ қаватини таъсирлантириши мумкинми?
Ҳа. Бу SLS ҳақидаги энг асосли хавотирлардан биридир.
Стоматологик манбаларда SLS оғиз шиллиқ қаватини таъсирлантириши мумкин бўлган моддалардан бири сифатида қайд этилган. Тадқиқотларда SLS сақловчи тиш пасталари айрим одамларда оғиз шиллиқ қаватига таъсирлантирувчи таъсир кўрсатган.
Аммо бу SLS ҳар бир одамда муаммо келтириб чиқаради дегани эмас.
Кўпчилик одамлар SLS сақловчи тиш пастасидан одатдаги фойдаланишда сезиларли ноқулайликка дуч келмайди.
SLS ва оғиздаги афталар
Айниқса қайта-қайта пайдо бўладиган афталар — оғиз шиллиқ қаватидаги оғриқли майда ярачалар — масаласи қизиқ.
Тизимли таҳлиллардан бири такрорий афтоз яралари бўладиган одамларга SLSсиз тиш пастасидан фойдаланиш фойдали бўлиши мумкинлигини кўрсатган, аммо далиллар ҳали чекланган.
Шунинг учун «SLS ҳаммада афта пайдо қилади» дейиш нотўғри.
Тўғри хулоса шуки: афталар тез-тез қайталанадиган одамларда SLSсиз тиш пастаси қулайроқ бўлиши мумкин.
SLS оғиз қуришига сабаб бўладими?
Баъзи одамларда тиш пастаси таркибидаги таъсирлантирувчи моддалар ноқулайлик ёки қуруқлик ҳиссини кучайтириши мумкин. Аммо доимий оғиз қуришини фақат SLS билан боғлаш нотўғри.
Агар оғиз доимо қуруқ бўлса, бошқа сабабларни ҳам ҳисобга олиш керак: дорилар, суюқлик етишмаслиги, сўлак безлари билан боғлиқ муаммолар ва бошқа ҳолатлар.
SLES ҳақида нима дейиш мумкин?
SLES ҳам сирт-фаол модда бўлиб, кўпик ҳосил қилиш учун ишлатилади.
Аммо стоматологик адабиётларда кўпроқ SLS ўрганилган, SLES ҳақида эса маълумотлар анча кам. Шунинг учун SLSга оид барча хулосаларни автоматик равишда SLESга кўчириш керак эмас.
Агар SLES сақловчи муайян тиш пастаси ачишиш, таъсирланиш ёки бошқа ноқулайлик келтирса, бошқа таркибли пастани синаб кўриш мумкин.
Ҳамма SLS ва SLESдан воз кечиши керакми?
Йўқ, барча одамлар учун улардан воз кечиш зарур эмас.
Агар SLS ёки SLES сақловчи тиш пастаси оғизда таъсирланиш, оғриқ, яра ёки бошқа ноқулайлик келтирмаса, унинг таркибида бу моддалар борлиги пастани хавфли деб ҳисоблаш учун асос эмас.
Аммо тиш ювгандан кейин мунтазам равишда шиллиқ қават таъсирланса ёки афталар тез-тез пайдо бўлса, SLSсиз тиш пастасини синаб кўриш мантиқли.
Тиш пастасини танлашда SLS ва SLESдан муҳимроқ нима?
Тиш пастасини танлашда фақат кўпик ҳосил қилувчи моддага эътибор қаратиш керак эмас.
Кариеснинг олдини олиш учун самарали концентрациядаги фторид, тишларни мунтазам ва тўғри ювиш анча муҳим.
Америка Стоматологлар Ассоциацияси тиш пастаси таркибини комплекс баҳолайди: ювувчи моддалар билан бир қаторда фаол компонентлар, абразив моддалар ва бошқа таркибий қисмлар ҳам турли вазифаларни бажаради.
Қачон SLSсиз тиш пастасини синаб кўриш мумкин?
Қуйидаги ҳолатларда бу айниқса маъқул:
- афталар тез-тез пайдо бўлса;
- оғиз шиллиқ қавати тез таъсирланса;
- тиш ювгандан кейин ачишиш пайдо бўлса;
- лаб ёки шиллиқ қават сезгир бўлиб қолса;
- муайян тиш пастаси ноқулайлик туғдирса, бошқа паста эса яхши қабул қилинса.
Агар SLSсиз пастага ўтиш ҳам муаммони ҳал қилмаса, сабабни фақат тиш пастасидан излаш керак эмас.
Хулоса
Тиш пастасидаги SLS ва SLES автоматик равишда «зарарли кимёвий моддалар» дегани эмас. Улар пастанинг кўпик ҳосил қилиши ва оғиз бўйлаб тарқалишига ёрдам берадиган технологик компонентлардир.
Шу билан бирга, SLS айрим одамларда оғиз шиллиқ қаватини таъсирлантириши мумкин. Айниқса афталари тез-тез қайталанадиган одамларда бу муҳим бўлиши мумкин.
Шунинг учун оддий қоида:
агар SLS ёки SLES сақловчи тиш пастаси сизга мос келса, фақат таркибидаги шу модда сабабли ундан воз кечиш шарт эмас; агар у таъсирланиш ёки афталарни кучайтирса, SLSсиз пастани синаб кўриш мумкин.
Энг муҳими, SLSсиз тиш пастаси автоматик равишда яхшироқ дегани эмас. Кариеснинг олдини олиш самарадорлиги, тўғри тиш ювиш ва пастанинг сизга мос келиши муҳимроқ.