Кун тартиби ҳақида гап кетганда, баъзан деярли идеал жадвал кўз олдимизга келади: бир вақтда уйғониш, белгиланган вақтда нонушта қилиш, ишлаш, сайр қилиш, спорт билан шуғулланиш, кечки овқат ва маълум вақтда ухлаш.
Аммо ҳақиқий ҳаётда бундай тартиб ҳар доим ҳам амал қилавермайди.
Иш турли вақтда бошланиши мумкин. Шошилинч иш чиқиб қолади, сафар, меҳмон, уй юмушлари ёки шунчаки кун режадагидек ўтмаслиги мумкин.
Унда кун тартиби умуман керакми?
Албатта керак. Лекин кун тартиби ҳаётни дақиқа-дақиқа режалаштириш дегани эмас.
Унинг маъноси — инсоннинг асосий ишлари маълум бир тартибга эга бўлиши ва кун доимий тартибсизликка айланиб кетмаслигида.
Кун тартиби — дақиқа-дақиқа жадвал эмас
Яхши кун тартиби қаттиқ тизимга айланиб, инсон ҳар бир бузилган қоидаси учун ўзини айблайдиган ҳолатга келмаслиги керак.
Бир одамнинг иш куни эрта бошланади, бошқасиники кечроқ. Кимдир кўп вақтини уйда ўтказади, бошқаси йўлда ишлайди. Кимнингдир ҳар бир куни деярли бир хил, яна кимнингдир иш жадвали доим ўзгариб туради.
Шунинг учун идеал кун тартибидан кўра ҳаётнинг тушунарли ритми ҳақида гапириш фойдалироқ.
Масалан:
-
кун тахминан қачон бошланишини билиш;
-
асосий ишларни заруратсиз тун ярмига қолдирмаслик;
-
овқатланиш учун вақт ажратиш;
-
танаффус қилиш;
-
ҳаракат учун вақт топиш;
-
дам олишга жой қолдириш;
-
ухлашдан олдин аста-секин тинчланиш.
Шундай оддий тартибнинг ўзи ҳам кун тартиби бўлиши мумкин.
Нима учун инсонга аниқлик керак?
Организм атроф-муҳитга доимо мослашиб боради.
Ёруғлик ва қоронғулик, овқатланиш, жисмоний фаоллик, иш ва дам олиш — буларнинг барчаси организмнинг суткалик ритмлари билан боғлиқ.
Асосий ишлар кундан-кунга тахминан ўхшаш вақтларда бажарилса, ҳаётни ташкил қилиш осонроқ бўлиши мумкин.
Бу организмдаги барча жараёнлар бир хил вақтда кечади дегани эмас. Гап бошқа нарсада: айрим одатий ҳаракатларнинг олдиндан маълум бўлиши куннинг тартибсизлигини камайтиради.
Бу нафақат организм, балки инсоннинг ўзи учун ҳам қулай.
Кун тартиби муҳим нарсаларни унутмасликка ёрдам беради
Кун бутунлай тасодифий ишларга боғлиқ бўлса, муҳим нарсалар осонгина кейинга қолиб кетади.
«Кейин овқатланаман».
«Кечқурун дам оламан».
«Эртага сайр қиламан».
«Ҳамма ишимни тугатсам, эртароқ ухлайман».
Кейин эса кун тугаганини сезмай қоламиз.
Оддий кун тартиби ҳақиқатан муҳим бўлган ишлар учун олдиндан жой ажратишга ёрдам беради.
Бутун кунни жадвалга солиш шарт эмас.
Баъзан бир нечта асосий йўналишни белгилашнинг ўзи кифоя.
Кун тартибининг асоси нима бўлиши мумкин?
Бу ҳар бир инсонда ҳар хил бўлади.
Аммо одатда бир нечта нарсага эътибор бериш фойдали.
Уйқу
Уйқу суткалик ритмнинг муҳим қисмларидан бири.
Уни доимо иш, телефон ёки бошқа ишлар учун кечиктириш организмнинг тикланишини қийинлаштириши мумкин.
Уйқу тартиби ҳақида сериянинг кейинги мақоласида алоҳида гаплашамиз.
Овқатланиш
Мунтазам овқатланиш ҳам кунлик ритмнинг бир қисми бўлиши мумкин.
Бу ҳамма инсон қатъий равишда соатга қараб овқатланиши керак дегани эмас. Аммо овқатланишда доимий тартибсизлик ҳар доим ҳам қулай эмас.
Бунда нафақат овқатланиш вақтига, балки унинг сифати ва миқдорига ҳам эътибор бериш муҳим.
Иш ва танаффус
Агар иш куннинг катта қисмини эгалласа, кичик танаффусларни ҳам олдиндан ҳисобга олиш фойдали.
Тўхтамасдан ишлаш ҳар доим ҳам юқори самарадорлик дегани эмас.
Баъзан бир неча дақиқа дам олиш диққатни тиклаб, ишни давом эттиришга ёрдам беради.
Ҳаракат
Жисмоний фаоллик албатта алоҳида машғулот бўлиши шарт эмас.
Сайр қилиш, ҳовлида ишлаш, уй юмушлари, зинадан чиқиш ёки бошқа оддий ҳаракатлар ҳам куннинг бир қисми бўлиши мумкин.
Муҳими — ҳаракат ҳаётдан бутунлай йўқолиб кетмасин.
Агар кун тартиби доимо бузилса-чи?
Ҳар бир ўзгаришни муаммо деб ҳисоблаш керак эмас.
Бир марта кечроқ ухлаш, сайрни қолдириш ёки овқатланиш вақтини ўзгартириш соғлом ҳаёт тарзини бузиб юбормайди.
Муаммо тартибнинг йўқлиги доимий ҳолатга айланганда пайдо бўлиши мумкин.
Масалан, инсон ҳар куни мутлақо ҳар хил вақтда ухласа, овқатланишни доимо ўтказиб юборса, деярли дам олмаса ва ишларини доим «қувиб етса», бу ҳолатга эътибор бериш керак.
Бундай вазиятда ҳамма нарсани бирданига ўзгартириш шарт эмас.
Битта йўналишдан бошлаш мумкин.
Кун тартибига риоя қилиш қийин бўлса, уни соддалаштиринг
Бу энг амалий ёндашувлардан бири.
Агар инсон бир вақтнинг ўзида ўнта қоидани жорий қилса, уларни узоқ вақт давомида сақлаб қолиш қийинлашади.
Бир нечта асосий йўналишни танлаш яхшироқ.
Масалан:
уйқу → овқатланиш → иш → ҳаракат → дам олиш.
Уларнинг орасида эса етарлича эркинлик қолдириш мумкин.
Бугун одатдагидан кечроқ ухладингизми? Бунинг учун бутун кун тартибидан воз кечиш шарт эмас.
Бугун кун кечроқ бошландими? Биринчи имконият бўлиши билан одатий тартибга қайтиш мумкин.
Кун тартиби инсонга ёрдам бериш учун керак, қўшимча айбдорлик ҳиссини пайдо қилиш учун эмас.
Кун тартиби ва одатлар бир-бири билан боғлиқ
Кун тартиби соғлом одатлар учун қулай шароит яратади.
Масалан, инсон уйғонгандан кейин сув ичса, ишдан кейин бироз дам олса, кечқурун телефонни четга қўйса ва ухлашдан олдин хотиржам тайёргарлик кўрса, вақт ўтиши билан бу ҳаракатлар одатга айланиши мумкин.
Шундай қилиб:
кун тартиби одатларни мустаҳкамлашга ёрдам беради, одатлар эса аста-секин кун тартибини табиийлаштиради.
Шунинг учун доимо катта рўйхатдаги соғлом одатлардан бошлаш шарт эмас.
Баъзан куннинг ўзини бироз тартибга солишнинг ўзи етарли.
Қатъий бир вақтда уйғониш ва ухлаш шартми?
Кўпчилик учун уйқу ва уйғониш вақтини маълум даражада барқарор сақлаш фойдали бўлиши мумкин.
Аммо ҳаёт бунга ҳар доим имкон бермайди.
Иш, сафар, оилавий шароит ва бошқа сабаблар кун тартибини ўзгартириши мумкин.
Шунинг учун идеал аниқликка эмас, нисбий барқарорликка интилиш маъқул.
Вақти-вақти билан кичик ўзгариш бўлиши — бир масала.
Агар кун тартиби доимо ўзгариб турса ва бу уйқу, ўзини ҳис қилиш ёки ишлаш қобилияти билан боғлиқ сезиларли муаммоларга олиб келса, бу ҳолатга эътибор бериш ва зарур бўлса мутахассис билан маслаҳатлашиш керак.
Кун тартибини яна бир мажбуриятга айлантирманг
Бу ерда қизиқ бир ҳолат бор.
Инсон соғлиғига эътибор беришни бошлайди, қатъий кун тартибини тузади, кўплаб қоидалар белгилайди ва натижада яна бир қўшимча стресс манбаига эга бўлади.
Аслида кун тартибининг мақсади бошқача.
У эътиборни озод қилиши, уни янада банд қилиб қўймаслиги керак.
Айрим ҳаракатлар одатга айланганда, инсон ҳар сафар:
«Қачон овқатланаман?»
«Қачон дам оламан?»
«Қачон кўчага чиқаман?»
«Қачон ишни тугатаман?»
деб қайта-қайта қарор қабул қилишига тўғри келмайди.
Айрим қарорлар кундалик ҳаёт тартибига сингиб кетади.
Бу кун тартибининг амалий афзалликларидан биридир.
Мураккаб режаларсиз қандай бошлаш мумкин?
Идеал жадвал тузишга уринманг.
Унинг ўрнига кунингизда уч-тўртта барқарор нуқтани белгилаб олинг.
Масалан:
-
кун тахминан қачон бошланади;
-
асосий овқатланиш вақтлари;
-
асосий ишлар тугайдиган вақт;
-
ухлашга тайёргарлик даври.
Кейин шу нуқталар орасида нима бўлаётганига қаранг.
Балким, ўзгартириш керак бўлган нарса унчалик кўп эмасдир.
Асосий хулоса
Кун тартиби қатъий жадвал бўлиши шарт эмас.
Яхши кун тартиби — секундомер билан яшаш эмас, балки инсонга уйқу, овқатланиш, иш, ҳаракат ва дам олиш учун жой топишга ёрдам берадиган оқилона тартибдир.
Ҳаёт барибир баъзан режаларимизни ўзгартиради. Бу нормал ҳолат.
Муҳими — кун тартибига идеал даражада риоя қилишни ўзимиздан талаб қилмаслик, балки оғишлардан кейин қайта олиш мумкин бўлган тушунарли ҳаёт ритмига эга бўлиш.
Кунни яхши қиладиган нарса идеал тартиб эмас. Яхши кун тартиби ҳаётни бироз барқарор ва қулайроқ қилишга ёрдам беради.