Ошқозон, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости бези: овқат ҳазм қилиш тизимини қандай асраш керак

Ошқозон, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости бези бир-бири билан боғлиқ ҳолда ишлайди. Уларнинг ҳолати овқатнинг қанчалик яхши ҳазм бўлиши ва организм зарур моддаларни қанчалик яхши ўзлаштиришига таъсир қилади.

Аммо фақат бу аъзоларнинг вазифаларини билишнинг ўзи етарли эмас. Энг муҳими:

• қандай касалликлар пайдо бўлиши мумкин;

• улар нима сабабдан юзага келади;

• касаллик хавфини қандай камайтириш мумкин;

• қайси белгиларни эътиборсиз қолдирмаслик керак;

• муаммо пайдо бўлса, нима қилиш керак.

Мақолада айнан шу масалаларни содда тилда кўриб чиқамиз.

Ошқозон: унинг вазифаси ва нима учун муаммолар пайдо бўлади?

Чайнаб, ютган овқатимиз ошқозонга тушади. Бу ерда овқат ошқозон шираси билан аралашади ва ҳазм бўлиш жараёни давом этади.

Ошқозон овқатни аста-секин ичакка ўтказади.

Ошқозонда қандай касаллик ва муаммолар учрайди?

Кўп учрайдиганлари:

• гастрит;

• яра касаллиги;

• гастроэзофагеал рефлюкс касаллиги (ГЭРК);

• функционал диспепсия;

• Helicobacter pylori инфекцияси.

Шуни тушуниш муҳим: қориннинг юқори қисмидаги оғриқ, ачишиш ёки оғирликнинг ўзи гастрит борлигини англатмайди. Бундай белгилар турли сабабларга эга бўлиши мумкин.

Ошқозонга нима зарар етказиши мумкин?

Муҳим омиллардан бири Helicobacter pylori инфекциясидир.

Бундан ташқари:

• чекиш;

• спиртли ичимликлар;

• айрим дориларни назоратсиз ёки узоқ вақт қабул қилиш;

• ортиқча овқатланиш;

• айрим маҳсулотларни индивидуал кўтара олмаслик;

• баъзи касалликлар

ошқозон билан боғлиқ муаммоларга таъсир қилиши мумкин.

Спиртли ичимликлар ошқозон шиллиқ қаватига зарар етказиши ва айрим овқат ҳазм қилиш муаммоларини кучайтириши мумкин. Шунинг учун спиртли ичимликларни истеъмол қилмаслик ошқозон ва бутун организм саломатлигини асрашнинг оқилона чораларидан биридир.

Аччиқ овқат гастрит ёки яра касаллигининг ягона сабаби эмас. Аммо айрим одамларда мавжуд ноқулайликларни кучайтириши мумкин.

Ошқозон соғлиғини қандай сақлаш мумкин?

Фойдали одатлар:

• ортиқча овқатланмаслик;

• овқатни шошмасдан ейиш;

• овқатни яхшилаб чайнаш;

• чекмаслик;

• спиртли ичимликларни истеъмол қилмаслик;

• дориларни заруратсиз қабул қилмаслик;

• такрорий белгилар пайдо бўлса, уларнинг сабабини аниқлаш.

Агар Helicobacter pylori аниқланса, уни фақат овқатланишни ўзгартириш орқали йўқотишга уринмаслик керак. Тасдиқланган инфекцияда шифокор махсус даволашни белгилайди.

Жигар: нима учун унинг соғлиғи муҳим?

Жигар жуда кўп вазифаларни бажаради. У моддалар алмашинувида, турли бирикмаларни қайта ишлашда, айрим озуқа моддаларининг захирасини сақлашда ва сафро ҳосил қилишда қатнашади.

Жигар овқат ҳазм қилиш билан боғлиқ бўлса-да, унинг аҳамияти бундан анча кенг.

Жигарда қандай муаммолар пайдо бўлиши мумкин?

Қуйидагилар жигар билан боғлиқ касаллик ва ҳолатлардан:

• жигарнинг ёғли касаллиги;

• вирусли гепатитлар;

• заҳарли моддалар таъсирида шикастланиш;

• дорилар таъсирида шикастланиш;

• цирроз ва унинг асоратлари.

Жигар касалликларининг кўпчилиги дастлаб деярли ҳеч қандай яққол белги бермаслиги мумкин.

Шунинг учун оғриқ йўқлиги жигар мутлақо соғлом дегани эмас.

Жигарни қандай асраш мумкин?

Бунинг учун:

• спиртли ичимликларни истеъмол қилмаслик;

• соғлом тана вазнини сақлаш;

• мунтазам ҳаракат қилиш;

• оқилона овқатланиш;

• дори ва биологик фаол қўшимчаларни назоратсиз қабул қилмаслик;

• заҳарли моддалар билан ишлаганда эҳтиёт бўлиш;

• хавф омиллари мавжуд бўлса, ўз вақтида текширувдан ўтиш;

• вирусли гепатитлардан ҳимояланиш чораларига риоя қилиш муҳим.

«Табиий» деган сўз «жигар учун хавфсиз» дегани эмас. Айрим ўсимлик препаратлари ва биологик фаол қўшимчалар ҳам жигарга зарар етказиши мумкин.

Ўт пуфаги: кичик, аммо муҳим аъзо

Ўт пуфаги жигар билан чамбарчас боғлиқ.

Жигар сафро ишлаб чиқаради, ўт пуфаги эса уни тўплайди ва керак бўлганда ичакка чиқаради.

Сафро ёғларни ҳазм қилиш ва ўзлаштиришга ёрдам беради.

Ўт пуфагида қандай касалликлар учрайди?

Энг кўп учрайдиган муаммолар:

• ўт тошлари;

• холецистит;

• сафро чиқишининг бузилиши;

• ўт йўллари касалликлари.

Ўт тошлари баъзан узоқ вақт ҳеч қандай белги бермайди. Аммо тош сафро йўлини тўсиб қўйса, кучли оғриқ ва бошқа асоратлар юзага келиши мумкин.

Ўт тошларининг олдини олиш мумкинми?

Ҳар доим ҳам тўлиқ олдини олишнинг иложи йўқ. Аммо айрим хавф омилларини камайтириш мумкин.

Бунинг учун:

• соғлом тана вазнини сақлаш;

• мунтазам жисмоний фаоллик;

• кескин озиб кетишдан сақланиш;

• ҳаддан ташқари чекловчи парҳезлардан фойдаланмаслик;

• озиқ толаларига бой маҳсулотларни истеъмол қилиш;

• доимий равишда ортиқча овқатланмаслик керак.

Агар ўт тошлари аниқланган бўлса, уларни мой, ўсимликлар ёки бошқа уй шароитидаги усуллар билан мустақил равишда «чиқариш» ёки «эритиш»га уринмаслик керак. Бундай уринишлар хавфли бўлиши мумкин.

Ошқозон ости бези: нима учун уни унутмаслик керак?

Ошқозон ости бези икки муҳим вазифалар гуруҳини бажаради.

Биринчидан, у оқсил, ёғ ва углеводларни ҳазм қилиш учун зарур ферментларни ишлаб чиқаради.

Иккинчидан, қондаги глюкоза миқдорини бошқарадиган гормонларни, жумладан инсулинни ишлаб чиқаради.

Қандай муаммолар пайдо бўлиши мумкин?

Энг кўп маълум бўлганлари:

• ўткир панкреатит;

• сурункали панкреатит;

• ҳазм ферментлари етишмовчилиги;

• инсулин ишлаб чиқарилиши билан боғлиқ бузилишлар.

Ошқозон ости безига нима зарар етказиши мумкин?

Муҳим хавф омиллари:

• спиртли ичимликларни истеъмол қилиш;

• ўт тошлари;

• айрим дорилар;

• айрим моддалар алмашинуви бузилишлари;

• чекиш;

• бошқа касалликлар.

Спиртли ичимликлар ошқозон ости бези касалликлари учун муҳим хавф омилларидан биридир. Шунинг учун спиртли ичимликлардан бутунлай воз кечиш энг оқилона профилактик чоралардан биридир.

Нима учун ошқозон, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости безини биргаликда кўриш керак?

Чунки овқат ҳазм қилиш — ягона тизим.

Уни соддалаштириб шундай тасаввур қилиш мумкин:

ошқозон → ичак + сафро + ошқозон ости бези ферментлари → ҳазм бўлиш → озуқа моддаларининг сўрилиши.

Ошқозон овқатни тайёрлайди.

Жигар сафро ишлаб чиқаради.

Ўт пуфаги сафрони сақлайди ва чиқаради.

Ошқозон ости бези ҳазм ферментларини ишлаб чиқаради.

Ичаклар ҳазм қилишни якунлайди ва озуқа моддаларининг катта қисмини сўриб олади.

Шунинг учун бир аъзодаги касаллик баъзан бошқаларига ҳам таъсир қилиши мумкин.

Масалан, ўт пуфагидаги тош сафро чиқишини бузиб, айрим ҳолларда яллиғланиш ёки панкреатитга олиб келиши мумкин.

Шу сабабли овқат ҳазм қилиш билан боғлиқ такрорий муаммоларни фақат «ошқозоним заиф» деб баҳолаш тўғри эмас.

Қайси белгиларни эътиборсиз қолдирмаслик керак?

Қуйидаги белгилар мунтазам такрорланса, шифокорга мурожаат қилиш керак:

• қорин соҳасида оғриқ ёки ноқулайлик;

• жиғилдон қайнаши;

• овқатдан кейинги оғирлик;

• доимий кўнгил айниши;

• такрорий қусиш;

• сабабсиз вазн йўқотиш;

• узоқ вақт давом этадиган нажас ўзгариши;

• айрим овқатлардан кейин пайдо бўладиган оғриқ;

• оғизда доимий такрорланадиган аччиқ таъм;

• тери ёки кўзларнинг сарғайиши.

Кучли ва тўсатдан пайдо бўлган оғриқ, қайта-қайта қусиш, қусинди таркибида қон, қора нажас, кучли ҳолсизлик ёки сариқлик кузатилса, зудлик билан тиббий ёрдамга мурожаат қилиш керак.

Овқат ҳазм қилиш тизими безовта қилса, нима қилиш керак?

Биринчи қоида — ўзингизга мустақил ташхис қўйманг.

Масалан:

ошқозондаги оғриқ ≠ албатта гастрит;

ўнг томондаги оғриқ ≠ албатта ўт пуфаги муаммоси;

жиғилдон қайнаши ≠ албатта «кислоталик ошган».

Сабаблар турлича бўлиши мумкин.

Ўзингиз нима қила оласиз?

Белгиларни кузатиш мумкин:

• қачон пайдо бўлади;

• овқат билан боғлиқми;

• қайси маҳсулотдан кейин пайдо бўлади;

• қанча давом этади;

• такрорланадими;

• бир вақтнинг ўзида яна қандай белгилар кузатилади.

Бу маълумотлар шифокорга сабабни аниқлашда ёрдам бериши мумкин.

Агар белгилар такрорланса, кучайса ёки кундалик ҳаётга халақит берса, шифокорга мурожаат қилиш керак.

Нима қилиш керак эмас?

Ойлаб давомида «ошқозон учун» дорилар ёки оғриқ қолдирувчи дориларни фақат симптомларни босиш мақсадида қабул қилиб юриш тўғри эмас.

Жигарни ёки ўт пуфагини турли «тозалаш» усулларини мустақил қўллаш ҳам тавсия этилмайди.

Шунингдек, рецептсиз сотиладиган ҳар қандай дори ёки қўшимчани автоматик равишда зарарсиз деб ҳисобламаслик керак.

Профилактика касалликдан анча олдин бошланади

Овқат ҳазм қилиш тизимининг саломатлиги кундалик одатларнинг йиғиндисидир.

Асосий тамойиллар оддий:

ортиқча овқатланмаслик;

турли хил озиқ-овқатларни истеъмол қилиш;

озиқ толаларини етарли миқдорда олиш;

мунтазам жисмоний фаоллик;

чекмаслик;

спиртли ичимликларни истеъмол қилмаслик;

дори ва қўшимчаларни заруратсиз қабул қилмаслик;

тана вазнини меъёрда сақлаш;

такрорий белгиларни эътиборсиз қолдирмаслик;

зарур бўлганда ўз вақтида шифокорга мурожаат қилиш.

Ошқозон, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости безининг соғлиғига кафолат берадиган битта маҳсулот, таблетка ёки халқона восита мавжуд эмас.

Бу аъзоларнинг саломатлиги умумий ҳаёт тарзи ва муаммоларга ўз вақтида муносабат билдириш билан боғлиқ.

Асосий хулоса

Ошқозон, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости бези бир-биридан алоҳида ишламайди. Улар ягона тизимнинг бир қисмидир.

Шунинг учун овқат ҳазм қилиш тизимига ғамхўрлик қилиш фақат нима ейишимиз билан чекланмайди.

Қандай ейишимиз, қанча ейишимиз, қандай одатларга эга эканимиз, қандай дорилар қабул қилишимиз ва касалликнинг дастлабки белгиларига қандай муносабатда бўлишимиз ҳам муҳим.

Агар касаллик аллақачон пайдо бўлган бўлса, тўғри йўл — симптомларни чексиз равишда яшириш эмас, балки сабабни аниқлаш ва зарур даволанишни олишдир.

Профилактика, организмга эътиборли муносабат ва ўз вақтида шифокорга мурожаат қилиш — кичик муаммонинг жиддий касалликка айланишини кутишдан анча оқилона.