Овқат ҳазм қилиш ҳақида гапирганда, кўпинча ошқозон, ичак, жигар ёки ўт пуфагини эслаймиз. Аммо аслида бу жараён анча олдин — овқатнинг биринчи луқмасидан бошланади.
Айнан оғиз бўшлиғида овқат дастлабки қайта ишловдан ўтади. Тишлар уни майдалайди, тил аралаштиради, сўлак эса овқатни намлайди ва айрим озуқа моддаларининг парчаланишини бошлайди. Шунинг учун тишлар ва оғиз бўшлиғининг ҳолати овқат ҳазм қилиш учун биз ўйлагандан ҳам муҳимроқ.
Тишлар — овқатнинг биринчи механик қайта ишловчиси
Тишларнинг вазифаси оддийдек кўринади: овқатни тишлаш ва чайнаш. Аммо бу овқат ҳазм қилиш жараёнининг жуда муҳим қисмидир.
Чайнаш пайтида катта бўлаклар майдаланади. Овқат қанчалик яхши майдаланса, уни ютиш шунчалик осон бўлади ва кейинчалик ҳазм шарбатларининг у билан таъсирлашиши учун шароит яхшиланади.
Бу айниқса гўшт, сабзавот, мева, ёнғоқ ва бошқа чайнашни талаб қиладиган маҳсулотлар учун муҳим.
Яхши овқат ҳазм қилиш яхши чайнашдан бошланади.
Сўлак нима вазифа бажаради?
Овқатни чайнаётганимизда у сўлак билан аралашади. Сўлак шунчаки овқатни ютишни осонлаштирадиган суюқлик эмас.
Унда айрим углеводларни парчалашни бошлайдиган ферментлар мавжуд. Бундан ташқари, сўлак овқатни намлайди ва ютиш осон бўлган озиқ луқмасини шакллантиришга ёрдам беради.
Демак, оғизда бир вақтнинг ўзида механик ва дастлабки кимёвий қайта ишлаш жараёни кечади.
Нима учун касалланган тишлар овқатланишга таъсир қилиши мумкин?
Агар тишлар оғриса, емирилган бўлса ёки айрим тишлар етишмаса, одам кўпинча чайнаш қийин бўлган маҳсулотлардан воз кеча бошлайди.
Масалан, янги сабзавот ва мевалар, гўшт, ёнғоқ ёки бошқа қаттиқроқ маҳсулотлар ўрнига юмшоқ овқатларни кўпроқ танлаши мумкин.
Бу муаммо фақат тишларнинг ўзига тааллуқли эмас. Рационнинг ҳаддан ташқари торайиши организм учун зарур бўлган турли озуқа моддаларини етарли миқдорда олишни қийинлаштириши мумкин.
Шунинг учун тишларга ғамхўрлик қилиш фақат чиройли табассум масаласи эмас. Соғлом тишлар тўлақонли овқатланишга ёрдам беради.
Чайнаш ҳам овқат ҳазм қилишнинг бир қисмидир
Баъзан «овқатни яхшилаб чайнаш керак» деган маслаҳатни эшитамиз. Бунинг илмий асоси бор.
Яхши чайнаш:
-
овқатни майдалайди;
-
уни сўлак билан аралаштиради;
-
ютишни осонлаштиради;
-
овқатни кейинги ҳазм жараёнларига тайёрлайди;
-
овқатланишда шошилмасликка ёрдам беради.
Бироқ ҳар бир луқмани айнан маълум миқдорда, масалан, 20 ёки 30 марта чайнаш шарт деган универсал қоида йўқ. Муҳими — катта бўлакларни деярли чайнамасдан ютмаслик ва овқатни шошмасдан истеъмол қилиш.
Тишлар етишмаса нима қилиш керак?
Бир ёки бир нечта тишнинг йўқлиги вақт ўтиши билан чайнаш одатини ўзгартириши мумкин. Одам овқатни фақат бир томонда чайнай бошлаши ёки асосан юмшоқ маҳсулотларни танлаши мумкин.
Агар тишлар сезиларли даражада етишмаса, чайнаш фаолиятини тиклаш имкониятларини стоматолог билан муҳокама қилиш мақсадга мувофиқ.
Бу фақат қулайлик масаласи эмас. Турли хил овқатларни яхши чайнай олиш — тўлақонли овқатланишнинг бир қисмидир.
Соғлом милклар ҳам муҳим
Тишларнинг соғлиғини милклар ва бутун оғиз бўшлиғи ҳолатидан алоҳида кўриб бўлмайди.
Милкларнинг қонаши, оғиздан ёқимсиз ҳид келиши, оғриқ, шиш ёки доимий ноқулайлик — оғиз бўшлиғи ҳолатига эътибор бериш ва зарур бўлса, стоматологга мурожаат қилиш учун сабабдир.
Тишларни мунтазам тозалаш, тишлар орасидаги бўшлиқларга ғамхўрлик қилиш, тез-тез ширинлик истеъмол қилишни чеклаш ва профилактик кўриклардан ўтиш тишлар ҳамда милкларни соғлом сақлашга ёрдам беради.
Овқат ҳазм қилиш — ягона тизим
Овқат тишлар ёрдамида майдалангандан сўнг, сўлак билан аралашиб ютилади. Шундан кейин у қизилўнгач орқали ошқозонга ўтади.
Кейинчалик овқат ичакка етиб боради. Бу ерда ҳазм бўлиш давом этади ва озуқа моддаларининг асосий қисми сўрилади.
Бу жараёнда жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости бези ҳам иштирок этади.
Шунинг учун тишлар, ошқозон ёки ичакни мутлақо алоҳида кўриб бўлмайди. Овқат ҳазм қилиш — оғиздан бошланадиган ягона жараён.
Бугундан нималарга эътибор бериш мумкин?
Бир нечта оддий одатлар оғиз бўшлиғи ва овқат ҳазм қилиш саломатлигига ёрдам беради:
-
Овқатланишда шошилмаслик.
-
Овқатни яхшилаб чайнаш.
-
Тишларни мунтазам тозалаш.
-
Милкларнинг ҳолатига эътибор бериш.
-
Тиш оғриғи ёки милк қонашини эътиборсиз қолдирмаслик.
-
Рационни имкон қадар хилма-хил сақлаш.
-
Тишлар билан боғлиқ муаммоларни кечиктирмасдан стоматологга кўрсатиш.
Асосий хулоса
Соғлом овқат ҳазм қилиш биринчи луқмаданоқ бошланади.
Соғлом тишлар овқатни яхши майдалашга ёрдам беради, сўлак эса уни кейинги ҳазм жараёнига тайёрлайди.
Шунинг учун тишларга ғамхўрлик қилиш фақат табассум ёки ташқи кўриниш масаласи эмас. Бу тўлақонли овқатланиш ва умумий саломатликка ғамхўрлик қилишнинг ҳам бир қисмидир.
Кейинги мақолада овқатнинг оғиздан ичаккача бўлган йўлини кўриб чиқамиз ва ҳар бир босқичда организмда қандай жараёнлар содир бўлишини содда тилда тушунтирамиз.