Овқатланишни тугатдик — гўё энг муҳим иш аллақачон бажарилгандек туюлади. Аммо аслида айнан шу пайтда организм ичида катта иш бошланади.
Овқат бир неча босқичдан ўтиши керак: майдаланади, ҳазм қилинади, содда моддаларга парчаланади ва шундан кейин керакли таркибий қисмлар организм томонидан ўзлаштирилади.
Хўш, овқатни ютганимиздан кейин у билан нима содир бўлади?
Овқатдан кейин: ҳазм жараёни аллақачон давом этмоқда
Ҳазм жараёни овқатни чанаётган пайтимиздаёқ бошланади.
Овқатнинг кўриниши, ҳиди ва таъми ҳазм қилиш тизимини ишга тайёрлайди. Сўлак ажралади, ошқозон ва бошқа ҳазм аъзоларининг фаолияти кучаяди.
Демак, овқат ҳазм қилиш одам овқатни ютганидан кейингина бирдан бошланадиган жараён эмас. Организм овқатга олдиндан тайёрланади.
Ютилган овқат ошқозонга боради
Оғиздан овқат қизилўнгач орқали ошқозонга тушади.
Бу ерда у ошқозон шираси билан аралашади ва аста-секин ярим суюқ массага айланади.
Ошқозон овқатни шунчаки сақлаб турмайди. Унинг мушаклари ритмик қисқариб, ичидаги овқатни аралаштиради.
Шу билан бирга ошқозон шираси овқатни кимёвий жиҳатдан қайта ишлашни давом эттиради.
Бу босқичда оқсилларнинг ҳазм бўлиши айниқса муҳим.
Нима учун овқат дарҳол ичакка ўтиб кетмайди?
Агар ейилган барча овқат бирданига ошқозондан ичакка ўтганида, ҳазм қилиш тизимига жуда катта юк тушган бўлар эди.
Шунинг учун ошқозон ичидаги массани оз-оздан ўн икки бармоқли ичакка чиқаради.
Бу жараённинг тезлиги овқатнинг таркиби ва миқдорига ҳамда инсоннинг индивидуал хусусиятларига боғлиқ.
Масалан, ёғли овқат айрим енгилроқ маҳсулотларга қараганда ошқозонда узоқроқ туриши мумкин.
Ичакда жуда муҳим жараёнлар бошланади
Овқат ўн икки бармоқли ичакка тушгач, унга сафро ва ҳазм ферментлари қўшилади.
Бу ерда асосий озуқа моддаларининг парчаланиши фаол давом этади.
Оқсиллар
Оқсиллар аста-секин аминокислоталаргача парчаланади.
Аминокислоталар организмга тўқималарни қуриш ва тиклаш, ферментлар, гормонлар ҳамда бошқа муҳим моддаларни ишлаб чиқариш учун керак.
Углеводлар
Углеводлар асосан оддий шакарларгача парчаланади.
Глюкоза ва бошқа оддий шакарлар организм томонидан энергия манбаи сифатида ишлатилиши ёки маълум шаклларда захира қилиниши мумкин.
Ёғлар
Ёғлар ёғ кислоталари ва бошқа таркибий қисмларгача парчаланади.
Бу жараёнда сафро муҳим роль ўйнайди. У ёғларни кейинчалик ҳазм қилиш ва сўрилишга тайёрлашга ёрдам беради.
Шунинг учун ўт пуфаги, жигар ва ошқозон ости безининг нормал ишлаши овқатни тўлиқ ҳазм қилиш учун муҳим.
Витаминлар ва минераллар билан нима содир бўлади?
Витаминлар ва минераллар оқсил, ёғ ва углеводлар каби парчаланишни талаб қилмайди.
Улар овқат таркибидан ажралиб чиқиб, кейинчалик овқат ҳазм қилиш тизими орқали сўрилиши керак.
Турли моддалар ичакнинг турли қисмларида ва турли механизмлар орқали сўрилади.
Шундан кейин улар организм эҳтиёжига қараб ишлатилади.
Организм озуқа моддаларининг асосий қисмини қаерда олади?
Озуқа моддаларининг асосий қисми ингичка ичакда сўрилади.
Унинг ички юзасида кўплаб бурмалар, сўрғичлар ва микроскопик тузилмалар мавжуд. Шу сабабли озуқа моддаларини сўриш учун жуда катта юза ҳосил бўлади.
Озуқа моддалари ичак девори орқали қон ёки лимфага ўтади ва кейин бутун организмга тарқалади.
Шу ерда муҳим фарқни тушуниш мумкин:
биз овқатнинг ўзини эмас, балки организм фойдаланиши мумкин бўлган моддаларга парчалангандан кейинги таркибий қисмларни ўзлаштирамиз.
Сув билан нима содир бўлади?
Сув ҳам овқат ҳазм қилиш тизимидан ўтади ва асосан ингичка ичакда, шунингдек йўғон ичакда сўрилади.
Шунинг учун кун давомида истеъмол қилинадиган суюқлик миқдори ва организмнинг умумий ҳолати ичак таркибига ҳам таъсир қилади.
Аммо бундан ҳар бир овқатланишда албатта кўп миқдорда сув ичиш керак деган хулоса келиб чиқмайди.
Муҳими — организмнинг индивидуал эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда кун давомида етарли суюқлик истеъмол қилиш.
Озиқ толалари билан нима содир бўлади?
Озиқ толалари оқсил, ёғ ва углеводлардан фарқ қилади: уларнинг катта қисми инсон ферментлари ёрдамида ҳазм бўлмайди.
Аммо бу уларни фойдасиз қилмайди.
Озиқ толалари ичак таркибининг ҳажми ва тузилишига таъсир қилади, уларнинг айрим турларидан эса ичак микроорганизмлари фойдаланади.
Шунинг учун озиқ толалари ичакнинг нормал ишлашида муҳим роль ўйнайди.
Организм фойдаланмаган моддалар билан нима содир бўлади?
Ингичка ичакдан кейин тўлиқ ҳазм бўлмаган ёки сўрилмаган овқат қолдиқлари йўғон ичакка ўтади.
Бу ерда сувнинг бир қисми яна сўрилади ва аста-секин нажас шаклланади.
Организм фойдалана олмайдиган моддалар охир-оқибат ташқарига чиқарилади.
Шу билан овқат қолдиқларининг организмдан чиқиш жараёни якунланади.
Нима учун овқатдан кейин тўйиш ҳисси пайдо бўлади?
Тўйиш ҳисси фақат ошқозоннинг тўлиши билан боғлиқ эмас.
Унга овқат ҳазм қилиш тизимидан келадиган сигналлар, гормонлар, асаб тизими ва моддалар алмашинуви ҳам таъсир қилади.
Шунинг учун одам овқатланишни тугатганидан кейин ҳам тўйиш ҳисси бирмунча вақт давомида кучайиши мумкин.
Бундан кундалик ҳаёт учун муҳим хулоса келиб чиқади:
агар жуда тез овқатлансак, организмга керак бўлганидан кўпроқ овқат еб қўйишимиз мумкин.
Нима учун овқатдан кейин дам олиш истаги пайдо бўлади?
Овқатдан кейин организм фаол ишлашда давом этади.
Ҳазм қилиш тизимининг фаолияти, моддалар алмашинуви ва гормонал сигналлар ўзгаради. Овқатланиш одамнинг тетиклик ҳолатига ҳам таъсир қилиши мумкин.
Бироқ овқатдан кейинги кучли ёки доимий уйқучанлик ҳар доим ҳам оддий ҳолат ҳисобланмайди. Бунга овқатнинг миқдори ва таркиби, уйқу етишмаслиги, куннинг вақти ва бошқа омиллар таъсир қилиши мумкин.
Шунинг учун фақат овқатланишнинг ўзини эмас, балки умумий ҳаёт тарзини ҳам ҳисобга олиш керак.
Нима учун овқатдан кейин баъзан оғирлик пайдо бўлади?
Овқатдан кейинги оғирлик, тўлиб қолиш ҳисси, қорин дам бўлиши ёки ноқулайлик турли сабабларга эга бўлиши мумкин.
Улар орасида:
-
овқатни жуда кўп истеъмол қилиш;
-
тез овқатланиш;
-
кўп миқдорда ёғли ёки организмга оғир тушадиган овқат истеъмол қилиш;
-
айрим маҳсулотларни индивидуал кўтара олмаслик;
-
ошқозон ёки ичак фаолиятидаги бузилишлар;
-
ўт пуфаги, жигар ёки ошқозон ости бези касалликлари;
-
бошқа сабаблар.
Агар бундай белгилар мунтазам такрорланса, кучайса ёки оғриқ, кўнгил айниши, қусиш, вазн йўқотиш каби хавотирли белгилар билан бирга кузатилса, шифокорга мурожаат қилиш керак.
Асосий хулоса
Овқатдан кейин организм шунчаки «овқат ҳазм бўлишини кутиб турмайди».
У катта ишни бажаради:
овқат майдаланади → ҳазм қилинади → содда моддаларга парчаланади → озуқа моддалари сўрилади → организм улардан фойдаланади.
Организмга керак бўлмаган моддалар эса аста-секин чиқариб юборилади.
Шунинг учун овқатланиш сифати муҳим, аммо овқат ҳазм қилиш тизимининг ҳолати ҳам бундан кам аҳамиятга эга эмас.
Дастурхонга қўйган овқатимиз — фақат бошланиши. Организм ундан фойдани овқатни ҳазм қилиб, керакли моддаларни ўзлаштиргандан кейин олади.
Кейинги мақолада ошқозон, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости безининг овқат ҳазм қилишдаги роли ҳамда бу аъзолар нима учун бир-бири билан чамбарчас боғлиқ эканини кўриб чиқамиз.