«Шошилмай, овқатни яхшилаб чайна» — кўпчилигимиз болалигимиздан эшитиб келган маслаҳат.
Лекин бу нима учун муҳим?
Биз чайнашни кўпинча овқатни ютишга тайёрлашнинг оддий босқичи деб ҳисоблаймиз. Аслида эса чайнаш овқат ҳазм қилишнинг биринчи тўлақонли босқичи бўлиб, бу вақтда овқат майдаланади, сўлак билан аралашади ва кейинги ҳазм жараёнига тайёрланади.
Чайнаш пайтида овқат билан нима содир бўлади?
Овқат оғизга тушганда тишлар уни майдалай бошлайди.
Кесувчи тишлар овқатни узиб олади, қозиқ тишлар уни ажратишга ёрдам беради, озиқ тишлар эса овқатни майдалаб, эзади.
Шу билан бирга тил овқатни тишлар орасида ҳаракатлантиради ва уни сўлак билан аралаштиради.
Аста-секин алоҳида бўлаклардан ютиш осон бўлган юмшоқ озиқ луқмаси ҳосил бўлади.
Демак, чайнаш вақтида бир нечта жараён биргаликда кечади:
майдалаш → сўлак билан аралаштириш → озиқ луқмасини шакллантириш → ютишга тайёрлаш.
Нима учун овқатни майдалаш муҳим?
Бир хил маҳсулотнинг иккита бўлагини тасаввур қилайлик: бири катта, иккинчиси эса яхшилаб майдаланган.
Яхши майдаланган овқатнинг ҳазм шарбатларига тегадиган юзаси каттароқ бўлади.
Бу овқат ҳазм қилиш тизимининг кейинги босқичларида уни қайта ишлашга ёрдам беради.
Аммо шуни тушуниш муҳим: ошқозон ва ичак овқатни кейинчалик механик ва кимёвий жиҳатдан қайта ишлашни ўзлари давом эттира олади. Шунинг учун яхши чайналмаган овқат албатта «ошқозонда чириб қолади» ёки албатта касаллик келтириб чиқаради, деб айтиш нотўғри.
Тўғри оғиз ҳазм қилишни яхшилаш эмас, балки яхши чайнаш овқатни дастлабки босқичда қайта ишлашни енгиллаштиради ва уни кейинги ҳазм жараёнига яхшироқ тайёрлайди.
Сўлак биз ўйлагандан ҳам муҳим
Чайнаш вақтида овқат сўлак билан аралашади.
Сўлак:
-
овқатни намлайди;
-
уни ютишни осонлаштиради;
-
озиқ луқмасининг шаклланишига ёрдам беради;
-
айрим углеводларни парчалашни бошлайдиган ферментларни ўз ичига олади;
-
оғиз бўшлиғини ҳимоя қилишда иштирок этади.
Шунинг учун чайнаш фақат механик майдалаш эмас.
Тишлар ва сўлак биргаликда ишлайди.
Айнан шу сабабли тишларнинг соғломлиги ва нормал сўлак ажралиши овқат ҳазм қилишнинг биринчи босқичидаёқ муҳимдир.
Доимо жуда тез овқатлансак нима бўлади?
Одам жуда тез овқатланганда, кўпинча тўйганини сезишга улгурмасдан овқатланишни давом эттиради.
Организмда тўйиш ҳисси шаклланиши учун маълум вақт керак бўлади.
Шунинг учун тез овқатланиш одати одамнинг керак бўлганидан кўпроқ овқат ейишига олиб келиши мумкин.
Бундан ташқари, тез овқатланиш кўпинча овқатни етарлича чайнамаслик билан бирга келади.
Натижада одам кўпроқ овқат ейиши ва шу билан бирга овқатни кейинги ҳазм жараёнига етарлича тайёрламаслиги мумкин.
Яхшилаб чайнаш овқатдан кейинги оғирликни камайтириши мумкинми?
Баъзи одамларда секинроқ овқатланиш ва овқатни яхшилаб чайнаш овқатланишдан кейинги ҳолатни қулайроқ қилиши мумкин.
Аммо чайнашни оғирлик, қорин дам бўлиши ёки оғриқни даволайдиган универсал восита деб ҳисоблаш керак эмас.
Агар овқатдан кейин ноқулайлик мунтазам равишда пайдо бўлса, бунга овқат миқдори, рацион таркиби, айрим маҳсулотларни кўтара олмаслик, ошқозон, ўт пуфаги, ичак касалликлари ёки бошқа омиллар сабаб бўлиши мумкин.
Бундай вазиятда фақат узоқроқ чайнашга эмас, балки муаммонинг сабабини аниқлашга эътибор бериш керак.
Ҳар бир луқмани 20 ёки 30 марта чайнаш керакми?
Йўқ. «Ҳар бир луқмани 20, 30 ёки 50 марта чайнаш керак» деган универсал қоида мавжуд эмас.
Чайнаш сони маҳсулотнинг тури ва консистенциясига боғлиқ.
Юмшоқ овқатни қаттиқ овқат каби узоқ чайнаш шарт эмас. Масалан, яхши пиширилган бўтқа билан гўшт бўлагининг чайнашга бўлган эҳтиёжи бир хил эмас.
Энг оддий мезон:
овқат етарлича майдаланиб, сўлак билан намланган ва уни қулай ҳамда хавфсиз ютиш мумкин бўлиши керак.
Қандай қилиб секинроқ овқатланишни ўрганиш мумкин?
Бунинг учун мураккаб қоидалар шарт эмас.
Қуйидаги оддий усулларни синаб кўриш мумкин:
-
оғизга жуда кўп овқат солмаслик;
-
ҳар бир луқма орасида қошиқ ёки санчқини столга қўйиб туриш;
-
оғиз тўла ҳолда гапирмаслик;
-
телевизор ёки телефон овқатланиш пайтида чалғитса, улардан фойдаланмаслик;
-
овқатнинг таъми ва консистенциясига эътибор бериш;
-
олдинги луқма ҳали деярли чайналмаган бўлса, кейингисини ютмаслик.
Энг муҳими — овқатни маълум миқдордаги чайнаш ҳаракатлари бўйича «мусобақа»га айлантирмаслик.
Агар тишлар яхши чайнашга имкон бермаса-чи?
Агар тишлар етишмаса, оғриса, емирилган бўлса, милклар билан муаммо бўлса ёки протез яхши мос келмаса, одам овқатни тўлиқ чайнашда қийналиши мумкин.
Бундай вазиятда шунчаки «яхшироқ чайнанг» дейиш етарли эмас.
Аввало оғиз бўшлиғидаги муаммони ҳал қилиш ва нормал чайнаш фаолиятини тиклаш керак.
Бу яна бир бор тиш саломатлиги ва овқат ҳазм қилиш ўртасидаги боғлиқликни кўрсатади.
Яхши чайнаш — оддий одат, лекин «дори» эмас
Баъзан тўғри чайнаш ҳақида ҳаддан ташқари кўп ваъдалар берилади: гўёки у гастритни даволайди, организмни «тозалайди» ёки овқат ҳазм қилиш билан боғлиқ барча муаммолардан халос қилади.
Бу бўрттиришдир.
Яхши чайнаш — фойдали физиологик одат, аммо у касалликларни даволаш ўрнини боса олмайди ва нотўғри овқатланишнинг ўрнини тўлдирмайди.
Унинг вазифаси анча оддий ва реал: овқатни ютишга ва кейинги ҳазм жараёнига яхши тайёрлаш ҳамда одамга хотиржамроқ ва онглироқ овқатланишга ёрдам бериш.
Асосий хулоса
Овқатни яхшилаб чайнаш муҳим, чунки айнан оғизда унинг дастлабки қайта ишланиши бошланади.
Тишлар овқатни майдалайди, тил уни аралаштиради, сўлак эса намлайди ва айрим углеводларнинг парчаланишини бошлайди.
Чайнаш ҳаракатлари сонини санаш шарт эмас. Энг муҳими — шошилмаслик, катта бўлакларни ютмаслик ва организмга овқат ҳазм қилишнинг биринчи босқичини хотиржам бажариш имконини бериш.
Агар овқатдан кейин оғирлик, оғриқ, жиғилдон қайнаши, қорин дам бўлиши ёки бошқа ноқулай белгилар мунтазам кузатилса, ҳаммасини фақат нотўғри чайнаш билан изоҳлаш керак эмас — сабабини аниқлаш муҳим.
Кейинги мақолада овқат оғиздан ўтгандан кейин нималар содир бўлиши: ошқозон ва ичаклар овқат ҳазм қилишни қандай давом эттириши ҳақида гаплашамиз.