Оддий одамга овқат ҳазм қилиш қандай ишлашини билиш нима учун керак?
Бир қарашда шундай савол туғилиши мумкин: овқатни ютганимиздан кейин унинг қаердан ўтишини билишнинг нима кераги бор?
Аслида бу билим кундалик ҳаётимизда жуда фойдали.
Нима учун овқатни яхшилаб чайнаш керак? Нима сабабдан кўп овқатлангандан кейин оғирлик пайдо бўлади? Ошқозон кислотаси нима учун керак? Сафро қандай вазифани бажаради? Нима учун овқат ҳазм қилиш тизимидаги бир аъзонинг муаммоси бошқа жараёнларга ҳам таъсир қилиши мумкин?
Бу саволларга жавоб топиш учун шифокор бўлиш шарт эмас. Овқат ҳазм қилишни ягона тизим сифатида тушунишнинг ўзи кифоя.
Ҳаммаси биринчи луқмаданоқ бошланади
Овқат ҳазм қилиш овқат ошқозонга тушишидан анча олдин бошланади.
Биз овқатни тишлаганимизда, тишлар уни майдалай бошлайди. Тил овқатни аралаштиради, сўлак эса уни намлайди ва айрим углеводларнинг парчаланишини бошлайди.
Шунинг учун тишларнинг соғлом бўлиши фақат чиройли табассум учун эмас.
Соғлом тишлар овқатни яхшилаб чайнаш имконини беради ва бу кейинги ҳазм жараёнларини енгиллаштиради.
Соғлом овқат ҳазм қилиш оғиздан бошланади.
Қизилўнгач — ошқозонга олиб борадиган йўл
Чайналган овқат ютилади ва қизилўнгачга тушади.
Қизилўнгач ҳалқумни ошқозон билан боғлайдиган мушакли найдир.
Овқат унинг ичидан мушакларнинг кетма-кет қисқариши — перистальтика ёрдамида пастга силжийди.
Бу жараён бизга деярли сезилмайди, аммо айнан шу йўл орқали овқат оғиздан ошқозонга етиб боради.
Ошқозон — шунчаки «овқат сақланадиган жой» эмас
Ошқозон ҳақида баъзан овқат бир неча соат турадиган жой сифатида ўйлаймиз. Аслида эса у анча мураккаб вазифаларни бажаради.
Ошқозон:
-
овқатни вақтинча қабул қилиб сақлайди;
-
уни аралаштиради;
-
механик майдалашни давом эттиради;
-
хлорид кислотасини ажратади;
-
ҳазм ферментларини ишлаб чиқаради;
-
оқсилларни фаол парчалашни бошлайди;
-
ҳазм бўлаётган массани аста-секин ичакка ўтказади.
Ошқозон кислотаси нима учун керак?
Баъзан кислота ошқозонни безовта қилиши мумкинлиги сабабли, у организмга керак эмас деган фикр пайдо бўлади.
Бу нотўғри.
Ошқозон кислотаси нормал овқат ҳазм қилиш учун зарур. У айрим ферментлар ишлаши учун кислотали муҳит яратади ва овқат билан кирган кўплаб микроорганизмларни зарарсизлантиришга ёрдам беради.
Муаммо кислотанинг мавжудлигида эмас, балки ошқозон шиллиқ қаватининг ҳимояси бузилганда ёки бошқа касалликлар юзага келганда пайдо бўлиши мумкин.
Ўн икки бармоқли ичак — муҳим ҳазм суюқликлари учрашадиган жой
Ошқозондан овқат оз-оздан ингичка ичакнинг биринчи қисми — ўн икки бармоқли ичакка ўтади.
Бу ерда овқат массасига муҳим ҳазм суюқликлари қўшилади.
Жигар сафро ишлаб чиқаради. Сафро ўт пуфагида тўпланади ва керак бўлганда ичакка чиқарилади.
Ошқозон ости бези ҳазм ферментларини ишлаб чиқаради. Улар оқсиллар, ёғлар ва углеводларнинг кейинги парчаланиши учун керак.
Шу ерда овқат ҳазм қилиш тизимини алоҳида-алоҳида аъзолардан иборат деб қараш мумкин эмаслиги янада аниқ кўринади.
Бир бўғин фаолиятидаги бузилиш бошқа жараёнларга ҳам таъсир қилиши мумкин.
Ингичка ичак — организм озуқа моддаларини оладиган асосий жой
Ўн икки бармоқли ичакдан кейин овқат ингичка ичак бўйлаб ҳаракатланади.
Бу ерда овқатнинг ҳазм бўлиши давом этади ва озуқа моддаларининг асосий қисми сўрилади.
Оқсиллар аминокислоталаргача, углеводлар содда бирикмаларгача, ёғлар эса организм фойдаланиши мумкин бўлган таркибий қисмларгача парчаланади.
Кейин бу моддалар ичак девори орқали организмга сўрилади.
Бу нима учун муҳим?
Чунки фойдали маҳсулотни истеъмол қилиш унинг барча фойдали моддаларини автоматик равишда олиш дегани эмас.
Организм аввал овқатни ҳазм қилиши, уни керакли таркибий қисмларга ажратиши ва уларни сўриб олиши керак.
Шунинг учун овқат ҳазм қилиш тизимининг соғлом бўлиши тўлақонли овқатланиш билан бевосита боғлиқ.
Йўғон ичак — фақат нажас шаклланадиган жой эмас
Ингичка ичакдан кейин организм ҳазм қила олмаган ёки фойдалана олмаган қолдиқлар йўғон ичакка ўтади.
Бу ерда организм сувнинг бир қисмини қайта сўриб олади, ичак таркиби шаклланади ва кўплаб микроорганизмлардан иборат ичак микробиотаси овқат қолдиқлари билан ўзаро таъсирлашади.
Озиқ толалари айниқса муҳим. Улар оқсил, ёғ ва углеводлар каби тўлиқ ҳазм қилинмаса ҳам, ичакнинг нормал ишлашида муҳим роль ўйнайди.
Шунинг учун сабзавотлар, мевалар, дуккаклилар, бутун донли маҳсулотлар, ёнғоқ ва уруғлар каби толага бой маҳсулотлар рационда муҳим ўрин тутади.
Охир-оқибат овқат билан нима содир бўлади?
Бутун жараённи соддалаштириб қуйидагича тасаввур қилиш мумкин:
Оғиз → қизилўнгач → ошқозон → ингичка ичак → йўғон ичак → чиқариш.
Овқат ҳазм қилишга эса:
жигар → ўт пуфаги → ошқозон ости бези
ёрдам беради.
Аммо асосий мақсад бу кетма-кетликни ёдлаб олиш эмас.
Муҳими — бу тизимнинг маъносини тушуниш.
Овқат майдаланиши, ҳазм суюқликлари билан қайта ишланиши, организмга керакли моддаларгача парчаланиши ва кейин сўрилиши керак.
Организм фойдалана олмайдиган моддалар эса чиқариб юборилади.
Бу кундалик ҳаётда нимани англатади?
Энди айрим оддий қоидалар тушунарли бўлади.
1. Овқатланишда шошилмаслик керак
Овқат яхшилаб чайнаб, сўлак билан аралаштирилиши керак.
2. Ортиқча овқатланиш овқат ҳазм қилиш тизимига қўшимча юк бўлиши мумкин
Овқат ҳазм қилиш тизими овқатни қайта ишлашга мослашган, аммо доимий равишда ҳаддан ташқари кўп овқатланиш фойдали одат эмас.
3. Фақат миқдор эмас, рацион сифати ҳам муҳим
Организмга турли озуқа моддалари керак, шунинг учун овқатланиш хилма-хил бўлиши мақбул.
4. Озиқ толалари ичак учун муҳим
Сабзавотлар, мевалар, дуккаклилар, бутун донли маҳсулотлар, ёнғоқ ва уруғлар озиқ толаларининг яхши манбаларидир.
5. Тишларнинг соғломлиги — соғлом овқат ҳазм қилишнинг бир қисми
Агар тишлар овқатни яхши чайнашга имкон бермаса, рацион торайиши ва овқатланиш сифати пасайиши мумкин.
6. Овқат ҳазм қилишни фақат ошқозон фаолияти билан баҳолаб бўлмайди
Ошқозон катта тизимнинг фақат битта бўғинидир. Овқат ҳазм қилишда оғиз, қизилўнгач, ошқозон, ичаклар, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости бези иштирок этади.
Овқат ҳазм қилиш тез-тез безовта қилса-чи?
Овқатдан кейинги оғирлик, жиғилдон қайнаши, қорин дам бўлиши, қорин оғриғи, кўнгил айниши, қабзият ёки ич кетиши турли сабабларга эга бўлиши мумкин.
Ҳар қандай белгини автоматик равишда «овқат ҳазм қилиш ёмон» деб тушунтириш ёки уни мустақил даволашга уринмаслик керак.
Агар аломатлар тез-тез такрорланса, кучайса ёки хавотирли белгилар билан бирга кузатилса, шифокорга мурожаат қилиш керак.
Айниқса кучли ёки кучайиб бораётган оғриқ, нажасда ёки қусишда қон, тўхтамай қусиш, кучли ҳолсизлик, сабабсиз вазн йўқотиш ёки бошқа ноодатий белгилар пайдо бўлса, тиббий ёрдамни кечиктирмаслик керак.
Асосий хулоса
Овқатнинг йўлини билишдан мақсад аъзоларнинг номларини ёдлаб олиш эмас.
Бу билим тишлар, овқатланиш, ошқозон, ичак, жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости бези ўртасидаги боғлиқликни тушунишга ёрдам беради.
Овқат ҳазм қилиш — биринчи луқмаданоқ бошланадиган ягона жараёндир.
Бу тизим қандай ишлашини тушунсак, кундалик одатларимизга онглироқ муносабатда бўлиш осонлашади: овқатни шошмасдан ейиш, ортиқча овқатланмаслик, хилма-хил овқатланиш, етарли озиқ толаларини олиш ва тиш ҳамда оғиз бўшлиғи саломатлигига эътибор бериш.
Кейинги мақолада ушбу жараённинг оддий, аммо муҳим босқичларидан бири — овқатни нима учун яхшилаб чайнаш кераклиги ва доимо жуда тез овқатланиш нималарга олиб келиши мумкинлиги ҳақида гаплашамиз.