Ovqatlanishni tugatdik — go‘yo eng muhim ish allaqachon bajarilgandek tuyuladi. Ammo aslida aynan shu paytda organizm ichida katta ish boshlanadi.
Ovqat bir necha bosqichdan o‘tishi kerak: maydalanadi, hazm qilinadi, sodda moddalarga parchalanadi va shundan keyin kerakli tarkibiy qismlar organizm tomonidan o‘zlashtiriladi.
Xo‘sh, ovqatni yutganimizdan keyin u bilan nima sodir bo‘ladi?
Ovqatdan keyinoq: hazm jarayoni allaqachon davom etmoqda
Hazm jarayoni ovqatni chaynayotgan paytimizdayoq boshlanadi.
Ovqatning ko‘rinishi, hidi va ta’mi hazm qilish tizimini ishga tayyorlaydi. So‘lak ajraladi, oshqozon va boshqa hazm a’zolarining faoliyati kuchayadi.
Demak, ovqat hazm qilish odam ovqatni yutganidan keyingina birdan boshlanadigan jarayon emas. Organizm ovqatga oldindan tayyorlanadi.
Yutilgan ovqat oshqozonga boradi
Og‘izdan ovqat qizilo‘ngach orqali oshqozonga tushadi.
Bu yerda u oshqozon shirasi bilan aralashadi va asta-sekin yarim suyuq massaga aylanadi.
Oshqozon ovqatni shunchaki saqlab turmaydi. Uning mushaklari ritmik qisqarib, ichidagi ovqatni aralashtiradi.
Shu bilan birga oshqozon shirasi ovqatni kimyoviy jihatdan qayta ishlashni davom ettiradi.
Bu bosqichda oqsillarning hazm bo‘lishi ayniqsa muhim.
Nima uchun ovqat darhol ichakka o‘tib ketmaydi?
Agar yeyilgan barcha ovqat birdaniga oshqozondan ichakka o‘tganida, hazm qilish tizimiga juda katta yuk tushgan bo‘lardi.
Shuning uchun oshqozon ichidagi massani oz-ozdan o‘n ikki barmoqli ichakka chiqaradi.
Bu jarayonning tezligi ovqatning tarkibi va miqdoriga hamda insonning individual xususiyatlariga bog‘liq.
Masalan, yog‘li ovqat ayrim yengilroq mahsulotlarga qaraganda oshqozonda uzoqroq turishi mumkin.
Ichakda juda muhim jarayonlar boshlanadi
Ovqat o‘n ikki barmoqli ichakka tushgach, unga safro va hazm fermentlari qo‘shiladi.
Bu yerda asosiy oziq moddalarning parchalanishi faol davom etadi.
Oqsillar
Oqsillar asta-sekin aminokislotalargacha parchalanadi.
Aminokislotalar organizmga to‘qimalarni qurish va tiklash, fermentlar, gormonlar hamda boshqa muhim moddalarni ishlab chiqarish uchun kerak.
Uglevodlar
Uglevodlar asosan oddiy shakarlargacha parchalanadi.
Glyukoza va boshqa oddiy shakarlar organizm tomonidan energiya manbai sifatida ishlatilishi yoki ma’lum shakllarda zaxira qilinishi mumkin.
Yog‘lar
Yog‘lar yog‘ kislotalari va boshqa tarkibiy qismlargacha parchalanadi.
Bu jarayonda safro muhim rol o‘ynaydi. U yog‘larni keyinchalik hazm qilish va so‘rilishga tayyorlashga yordam beradi.
Shuning uchun o‘t pufagi, jigar va oshqozon osti bezining normal ishlashi ovqatni to‘liq hazm qilish uchun muhim.
Vitaminlar va minerallar bilan nima sodir bo‘ladi?
Vitaminlar va minerallar oqsil, yog‘ va uglevodlar kabi parchalanishni talab qilmaydi.
Ular ovqat tarkibidan ajralib chiqib, keyinchalik ovqat hazm qilish tizimi orqali so‘rilishi kerak.
Turli moddalar ichakning turli qismlarida va turli mexanizmlar orqali so‘riladi.
Shundan keyin ular organizm ehtiyojiga qarab ishlatiladi.
Organizm oziq moddalarining asosiy qismini qayerda oladi?
Oziq moddalarining asosiy qismi ingichka ichakda so‘riladi.
Uning ichki yuzasida ko‘plab burmalar, so‘rg‘ichlar va mikroskopik tuzilmalar mavjud. Shu sababli oziq moddalarini so‘rish uchun juda katta yuza hosil bo‘ladi.
Oziq moddalar ichak devori orqali qon yoki limfaga o‘tadi va keyinchalik butun organizmga tarqaladi.
Shu yerda muhim farqni tushunish mumkin:
biz ovqatning o‘zini emas, balki organizm foydalanishi mumkin bo‘lgan moddalarga parchalangandan keyingi tarkibiy qismlarni o‘zlashtiramiz.
Suv bilan nima sodir bo‘ladi?
Suv ham ovqat hazm qilish tizimidan o‘tadi va asosan ingichka ichakda, shuningdek yo‘g‘on ichakda so‘riladi.
Shuning uchun kun davomida iste’mol qilinadigan suyuqlik miqdori va organizmning umumiy holati ichak tarkibiga ham ta’sir qiladi.
Ammo bundan har bir ovqatlanishda albatta ko‘p miqdorda suv ichish kerak degan xulosa kelib chiqmaydi.
Muhimi — organizmning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda kun davomida yetarli suyuqlik iste’mol qilish.
Oziq tolalari bilan nima sodir bo‘ladi?
Oziq tolalari oqsil, yog‘ va uglevodlardan farq qiladi: ularning katta qismi inson fermentlari yordamida hazm bo‘lmaydi.
Ammo bu ularni foydasiz qilmaydi.
Oziq tolalari ichak tarkibining hajmi va tuzilishiga ta’sir qiladi, ularning ayrim turlaridan esa ichak mikroorganizmlari foydalanadi.
Shuning uchun oziq tolalari ichakning normal ishlashida muhim rol o‘ynaydi.
Organizm foydalanmagan moddalar bilan nima sodir bo‘ladi?
Ingichka ichakdan keyin to‘liq hazm bo‘lmagan yoki so‘rilmagan ovqat qoldiqlari yo‘g‘on ichakka o‘tadi.
Bu yerda suvning bir qismi yana so‘riladi va asta-sekin najas shakllanadi.
Organizm foydalana olmaydigan moddalar oxir-oqibat tashqariga chiqariladi.
Shu bilan ovqat qoldiqlarining organizmdan chiqish jarayoni yakunlanadi.
Nima uchun ovqatdan keyin to‘qlik hissi paydo bo‘ladi?
To‘qlik hissi faqat oshqozonning to‘lishi bilan bog‘liq emas.
Unga ovqat hazm qilish tizimidan keladigan signallar, gormonlar, asab tizimi va moddalar almashinuvi ham ta’sir qiladi.
Shuning uchun odam ovqatlanishni tugatganidan keyin ham to‘qlik hissi bir muncha vaqt davomida kuchayishi mumkin.
Bundan kundalik hayot uchun muhim xulosa kelib chiqadi:
agar juda tez ovqatlansak, organizmga kerak bo‘lganidan ko‘proq ovqat yeyib qo‘yishimiz mumkin.
Nima uchun ovqatdan keyin dam olish istagi paydo bo‘ladi?
Ovqatdan keyin organizm faol ishlashda davom etadi.
Hazm qilish tizimining faoliyati, moddalar almashinuvi va gormonal signallar o‘zgaradi. Ovqatlanish odamning tetiklik holatiga ham ta’sir qilishi mumkin.
Biroq ovqatdan keyingi kuchli yoki doimiy uyquchanlik har doim ham oddiy holat hisoblanmaydi. Bunga ovqatning miqdori va tarkibi, uyqu yetishmasligi, kunning vaqti va boshqa omillar ta’sir qilishi mumkin.
Shuning uchun faqat ovqatlanishning o‘zini emas, balki umumiy hayot tarzini ham hisobga olish kerak.
Nima uchun ovqatdan keyin ba’zan og‘irlik paydo bo‘ladi?
Ovqatdan keyingi og‘irlik, to‘lib qolish hissi, qorin dam bo‘lishi yoki noqulaylik turli sabablarga ega bo‘lishi mumkin.
Ular orasida:
-
ovqatni juda ko‘p iste’mol qilish;
-
tez ovqatlanish;
-
ko‘p miqdorda yog‘li yoki organizmga og‘ir tushadigan ovqat iste’mol qilish;
-
ayrim mahsulotlarni individual ko‘tara olmaslik;
-
oshqozon yoki ichak faoliyatidagi buzilishlar;
-
o‘t pufagi, jigar yoki oshqozon osti bezi kasalliklari;
-
boshqa sabablar.
Agar bunday belgilar muntazam takrorlansa, kuchaysa yoki og‘riq, ko‘ngil aynishi, qusish, vazn yo‘qotish kabi xavotirli belgilar bilan birga kuzatilsa, shifokorga murojaat qilish kerak.
Asosiy xulosa
Ovqatdan keyin organizm shunchaki «ovqat hazm bo‘lishini kutib turmaydi».
U katta ishni bajaradi:
ovqat maydalanadi → hazm qilinadi → sodda moddalarga parchalanadi → oziq moddalar so‘riladi → organizm ulardan foydalanadi.
Organizmga kerak bo‘lmagan moddalar esa asta-sekin chiqarib yuboriladi.
Shuning uchun ovqatlanish sifati muhim, ammo ovqat hazm qilish tizimining holati ham bundan kam ahamiyatga ega emas.
Likopchaga qo‘ygan ovqatimiz — faqat boshlanishi. Organizm undan foydani ovqatni hazm qilib, kerakli moddalarni o‘zlashtirgandan keyin oladi.
Keyingi maqolada oshqozon, jigar, o‘t pufagi va oshqozon osti bezining ovqat hazm qilishdagi roli hamda bu a’zolar nima uchun bir-biri bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘rib chiqamiz.