«Shoshilmay, ovqatni yaxshilab chayna» — ko‘pchiligimiz bolaligimizdan eshitib kelgan maslahat.
Lekin bu nima uchun muhim?
Biz chaynashni ko‘pincha ovqatni yutishga tayyorlashning oddiy bosqichi deb hisoblaymiz. Aslida esa chaynash ovqat hazm qilishning birinchi to‘laqonli bosqichi bo‘lib, bu vaqtda ovqat maydalanadi, so‘lak bilan aralashadi va keyingi hazm jarayoniga tayyorlanadi.
Chaynash paytida ovqat bilan nima sodir bo‘ladi?
Ovqat og‘izga tushganda tishlar uni maydalay boshlaydi.
Kesuvchi tishlar ovqatni uzib oladi, qoziq tishlar uni ajratishga yordam beradi, oziq tishlar esa ovqatni maydalab, ezadi.
Shu bilan birga til ovqatni tishlar orasida harakatlantiradi va uni so‘lak bilan aralashtiradi.
Asta-sekin alohida bo‘laklardan yutish oson bo‘lgan yumshoq oziq luqmasi hosil bo‘ladi.
Demak, chaynash vaqtida bir nechta jarayon birgalikda kechadi:
maydalash → so‘lak bilan aralashtirish → oziq luqmasini shakllantirish → yutishga tayyorlash.
Nima uchun ovqatni maydalash muhim?
Bir xil mahsulotning ikkita bo‘lagini tasavvur qilaylik: biri katta, ikkinchisi esa yaxshilab maydalangan.
Yaxshi maydalangan ovqatning hazm shiralariga tegadigan yuzasi kattaroq bo‘ladi.
Bu ovqat hazm qilish tizimining keyingi bosqichlarida uni qayta ishlashga yordam beradi.
Ammo shuni tushunish muhim: oshqozon va ichak ovqatni keyinchalik mexanik va kimyoviy jihatdan qayta ishlashni o‘zlari davom ettira oladi. Shuning uchun yaxshi chaynalmagan ovqat albatta «oshqozonda chirib qoladi» yoki albatta kasallik keltirib chiqaradi, deb aytish noto‘g‘ri.
To‘g‘rirog‘i, yaxshi chaynash ovqatni dastlabki bosqichda qayta ishlashni yengillashtiradi va uni keyingi hazm jarayoniga yaxshiroq tayyorlaydi.
So‘lak biz o‘ylagandan ham muhim
Chaynash vaqtida ovqat so‘lak bilan aralashadi.
So‘lak:
-
ovqatni namlaydi;
-
uni yutishni osonlashtiradi;
-
oziq luqmasining shakllanishiga yordam beradi;
-
ayrim uglevodlarni parchalashni boshlaydigan fermentlarni o‘z ichiga oladi;
-
og‘iz bo‘shlig‘ini himoya qilishda ishtirok etadi.
Shuning uchun chaynash faqat mexanik maydalash emas.
Tishlar va so‘lak birgalikda ishlaydi.
Aynan shu sababli tishlarning sog‘lomligi va normal so‘lak ajralishi ovqat hazm qilishning birinchi bosqichidayoq muhimdir.
Doimo juda tez ovqatlansak nima bo‘ladi?
Odam juda tez ovqatlanganda, ko‘pincha to‘yganini sezishga ulgurmasdan ovqatlanishni davom ettiradi.
Organizmda to‘qlik hissi shakllanishi uchun ma’lum vaqt kerak bo‘ladi.
Shuning uchun tez ovqatlanish odati odamning kerak bo‘lganidan ko‘proq ovqat yeyishiga yordam berishi mumkin.
Bundan tashqari, tez ovqatlanish ko‘pincha ovqatni yetarlicha chaynamaslik bilan birga keladi.
Natijada odam ko‘proq ovqat yeyishi va shu bilan birga ovqatni keyingi hazm jarayoniga yetarlicha tayyorlamasligi mumkin.
Yaxshilab chaynash ovqatdan keyingi og‘irlikni kamaytirishi mumkinmi?
Ba’zi odamlarda sekinroq ovqatlanish va ovqatni yaxshilab chaynash ovqatlanishdan keyingi holatni qulayroq qilishi mumkin.
Ammo chaynashni og‘irlik, qorin dam bo‘lishi yoki og‘riqni davolaydigan universal vosita deb hisoblash kerak emas.
Agar ovqatdan keyin noqulaylik muntazam ravishda paydo bo‘lsa, bunga ovqat miqdori, ratsion tarkibi, ayrim mahsulotlarni ko‘tara olmaslik, oshqozon, o‘t pufagi, ichak kasalliklari yoki boshqa omillar sabab bo‘lishi mumkin.
Bunday vaziyatda faqat uzoqroq chaynashga emas, balki muammoning sababini aniqlashga e’tibor berish kerak.
Har bir luqmani 20 yoki 30 marta chaynash kerakmi?
Yo‘q. «Har bir luqmani 20, 30 yoki 50 marta chaynash kerak» degan universal qoida mavjud emas.
Chaynash soni mahsulotning turi va konsistensiyasiga bog‘liq.
Yumshoq ovqatni qattiq ovqat kabi uzoq chaynash shart emas. Masalan, yaxshi pishirilgan bo‘tqa bilan go‘sht bo‘lagining chaynashga bo‘lgan ehtiyoji bir xil emas.
Eng oddiy mezon:
ovqat yetarlicha maydalanib, so‘lak bilan namlangan va uni qulay hamda xavfsiz yutish mumkin bo‘lishi kerak.
Qanday qilib sekinroq ovqatlanishni o‘rganish mumkin?
Buning uchun murakkab qoidalar shart emas.
Quyidagi oddiy usullarni sinab ko‘rish mumkin:
-
og‘izga juda ko‘p ovqat solmaslik;
-
har bir luqma orasida qoshiq yoki vilkani stolga qo‘yib turish;
-
og‘iz to‘la holda gapirmaslik;
-
televizor yoki telefon ovqatlanish paytida chalg‘itsa, ulardan foydalanmaslik;
-
ovqatning ta’mi va konsistensiyasiga e’tibor berish;
-
oldingi luqma hali deyarli chaynalmagan bo‘lsa, keyingisini yutmaslik.
Eng muhimi — ovqatni ma’lum miqdordagi chaynash harakatlari bo‘yicha «musobaqa»ga aylantirmaslik.
Agar tishlar yaxshi chaynashga imkon bermasa-chi?
Agar tishlar yetishmasa, og‘risa, yemirilgan bo‘lsa, milklar bilan muammo bo‘lsa yoki protez yaxshi mos kelmasa, odam ovqatni to‘liq chaynashda qiynalishi mumkin.
Bunday vaziyatda shunchaki «yaxshiroq chaynang» deyish yetarli emas.
Avvalo og‘iz bo‘shlig‘idagi muammoni hal qilish va normal chaynash faoliyatini tiklash kerak.
Bu yana bir bor tish salomatligi va ovqat hazm qilish o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Yaxshi chaynash — oddiy odat, lekin «dori» emas
Ba’zan to‘g‘ri chaynash haqida haddan tashqari ko‘p va’dalar beriladi: go‘yoki u gastritni davolaydi, organizmni «tozalaydi» yoki ovqat hazm qilish bilan bog‘liq barcha muammolardan xalos qiladi.
Bu bo‘rttirishdir.
Yaxshi chaynash — foydali fiziologik odat, ammo u kasalliklarni davolash o‘rnini bosa olmaydi va noto‘g‘ri ovqatlanishning o‘rnini to‘ldirmaydi.
Uning vazifasi ancha oddiy va real: ovqatni yutishga va keyingi hazm jarayoniga yaxshi tayyorlash hamda odamga xotirjamroq va ongliroq ovqatlanishga yordam berish.
Asosiy xulosa
Ovqatni yaxshilab chaynash muhim, chunki aynan og‘izda uning dastlabki qayta ishlanishi boshlanadi.
Tishlar ovqatni maydalaydi, til uni aralashtiradi, so‘lak esa namlaydi va ayrim uglevodlarning parchalanishini boshlaydi.
Chaynash harakatlari sonini sanash shart emas. Eng muhimi — shoshilmaslik, katta bo‘laklarni yutmaslik va organizmga ovqat hazm qilishning birinchi bosqichini xotirjam bajarish imkonini berish.
Agar ovqatdan keyin og‘irlik, og‘riq, jig‘ildon qaynashi, qorin dam bo‘lishi yoki boshqa noqulay belgilar muntazam kuzatilsa, hammasini faqat noto‘g‘ri chaynash bilan izohlash kerak emas — sababini aniqlash muhim.
Keyingi maqolada ovqat og‘izdan o‘tgandan keyin nimalar sodir bo‘lishi: oshqozon va ichaklar ovqat hazm qilishni qanday davom ettirishi haqida gaplashamiz.