Oddiy odamga ovqat hazm qilish qanday ishlashini bilish nima uchun kerak?
Bir qarashda shunday savol tug‘ilishi mumkin: ovqatni yutganimizdan keyin uning qayerdan o‘tishini bilishning nima keragi bor?
Aslida bu bilim kundalik hayotimizda juda foydali.
Nima uchun ovqatni yaxshilab chaynash kerak? Nima sababdan ko‘p ovqatlangandan keyin og‘irlik paydo bo‘ladi? Oshqozon kislotasi nima uchun kerak? Safro qanday vazifani bajaradi? Nima uchun ovqat hazm qilish tizimidagi bir a’zoning muammosi boshqa jarayonlarga ham ta’sir qilishi mumkin?
Bu savollarga javob topish uchun shifokor bo‘lish shart emas. Ovqat hazm qilishni yagona tizim sifatida tushunishning o‘zi kifoya.
Hammasi birinchi luqmadanoq boshlanadi
Ovqat hazm qilish ovqat oshqozonga tushishidan ancha oldin boshlanadi.
Biz ovqatni tishlaganimizda, tishlar uni maydalay boshlaydi. Til ovqatni aralashtiradi, so‘lak esa uni namlaydi va ayrim uglevodlarning parchalanishini boshlaydi.
Shuning uchun tishlarning sog‘lom bo‘lishi faqat chiroyli tabassum uchun emas.
Sog‘lom tishlar ovqatni yaxshilab chaynash imkonini beradi va bu keyingi hazm jarayonlarini yengillashtiradi.
Sog‘lom ovqat hazm qilish og‘izdan boshlanadi.
Qizilo‘ngach — oshqozonga olib boradigan yo‘l
Chaynalgan ovqat yutiladi va qizilo‘ngachga tushadi.
Qizilo‘ngach halqumni oshqozon bilan bog‘laydigan mushakli naydir.
Ovqat uning ichidan mushaklarning ketma-ket qisqarishi — peristaltika yordamida pastga siljiydi.
Bu jarayon bizga deyarli sezilmaydi, ammo aynan shu yo‘l orqali ovqat og‘izdan oshqozonga yetib boradi.
Oshqozon — shunchaki «ovqat saqlanadigan joy» emas
Oshqozon haqida ba’zan ovqat bir necha soat turadigan joy sifatida o‘ylaymiz. Aslida esa u ancha murakkab vazifalarni bajaradi.
Oshqozon:
-
ovqatni vaqtincha qabul qilib saqlaydi;
-
uni aralashtiradi;
-
mexanik maydalashni davom ettiradi;
-
xlorid kislotasini ajratadi;
-
hazm fermentlarini ishlab chiqaradi;
-
oqsillarni faol parchalashni boshlaydi;
-
hazm bo‘layotgan massani asta-sekin ichakka o‘tkazadi.
Oshqozon kislotasi nima uchun kerak?
Ba’zan kislota oshqozonni bezovta qilishi mumkinligi sababli, u organizmga kerak emas degan fikr paydo bo‘ladi.
Bu noto‘g‘ri.
Oshqozon kislotasi normal ovqat hazm qilish uchun zarur. U ayrim fermentlar ishlashi uchun kislotali muhit yaratadi va ovqat bilan kirgan ko‘plab mikroorganizmlarni zararsizlantirishga yordam beradi.
Muammo kislotaning mavjudligida emas, balki oshqozon shilliq qavatining himoyasi buzilganda yoki boshqa kasalliklar yuzaga kelganda paydo bo‘lishi mumkin.
O‘n ikki barmoqli ichak — muhim hazm suyuqliklari uchrashadigan joy
Oshqozondan ovqat oz-ozdan ingichka ichakning birinchi qismi — o‘n ikki barmoqli ichakka o‘tadi.
Bu yerda ovqat massasiga muhim hazm suyuqliklari qo‘shiladi.
Jigar safro ishlab chiqaradi. Safro o‘t pufagida to‘planadi va kerak bo‘lganda ichakka chiqariladi.
Oshqozon osti bezi hazm fermentlarini ishlab chiqaradi. Ular oqsillar, yog‘lar va uglevodlarning keyingi parchalanishi uchun kerak.
Shu yerda ovqat hazm qilish tizimini alohida-alohida a’zolardan iborat deb qarash mumkin emasligi yanada aniq ko‘rinadi.
Bir bo‘g‘inning faoliyatidagi buzilish boshqa jarayonlarga ham ta’sir qilishi mumkin.
Ingichka ichak — organizm oziq moddalarni oladigan asosiy joy
O‘n ikki barmoqli ichakdan keyin ovqat ingichka ichak bo‘ylab harakatlanadi.
Bu yerda ovqatning hazm bo‘lishi davom etadi va oziq moddalarining asosiy qismi so‘riladi.
Oqsillar aminokislotalargacha, uglevodlar sodda birikmalargacha, yog‘lar esa organizm foydalanishi mumkin bo‘lgan tarkibiy qismlargacha parchalanadi.
Keyin bu moddalar ichak devori orqali organizmga so‘riladi.
Bu nima uchun muhim?
Chunki foydali mahsulotni iste’mol qilishning o‘zi uning barcha foydali moddalarini avtomatik ravishda olish degani emas.
Organizm avval ovqatni hazm qilishi, uni kerakli tarkibiy qismlarga ajratishi va ularni so‘rib olishi kerak.
Shuning uchun ovqat hazm qilish tizimining sog‘lom bo‘lishi to‘laqonli ovqatlanish bilan bevosita bog‘liq.
Yo‘g‘on ichak — faqat najas shakllanadigan joy emas
Ingichka ichakdan keyin organizm hazm qila olmagan yoki foydalana olmagan qoldiqlar yo‘g‘on ichakka o‘tadi.
Bu yerda organizm suvning bir qismini qayta so‘rib oladi, ichak tarkibi shakllanadi va ko‘plab mikroorganizmlardan iborat ichak mikrobiotasi ovqat qoldiqlari bilan o‘zaro ta’sirlashadi.
Oziq tolalari ayniqsa muhim. Ular oqsil, yog‘ va uglevodlar kabi to‘liq hazm qilinmasa ham, ichakning normal ishlashida muhim rol o‘ynaydi.
Shuning uchun sabzavotlar, mevalar, dukkaklilar, butun donli mahsulotlar, yong‘oq va urug‘lar kabi tolaga boy mahsulotlar ratsionda muhim o‘rin tutadi.
Oxir-oqibat ovqat bilan nima sodir bo‘ladi?
Butun jarayonni soddalashtirib quyidagicha tasavvur qilish mumkin:
Og‘iz → qizilo‘ngach → oshqozon → ingichka ichak → yo‘g‘on ichak → chiqarish.
Ovqat hazm qilishga esa:
jigar → o‘t pufagi → oshqozon osti bezi
yordam beradi.
Ammo asosiy maqsad bu ketma-ketlikni yodlab olish emas.
Muhimi — bu tizimning ma’nosini tushunish.
Ovqat maydalanishi, hazm suyuqliklari bilan qayta ishlanishi, organizmga kerakli moddalargacha parchalanishi va keyin so‘rilishi kerak.
Organizm foydalana olmaydigan moddalar esa chiqarib yuboriladi.
Bu kundalik hayotda nimani anglatadi?
Endi ayrim oddiy qoidalar tushunarli bo‘ladi.
1. Ovqatlanishda shoshilmaslik kerak
Ovqat yaxshilab chaynab, so‘lak bilan aralashtirilishi kerak.
2. Ortiqcha ovqatlanish ovqat hazm qilish tizimiga qo‘shimcha yuk bo‘lishi mumkin
Ovqat hazm qilish tizimi ovqatni qayta ishlashga moslashgan, ammo doimiy ravishda haddan tashqari ko‘p ovqatlanish foydali odat emas.
3. Faqat miqdor emas, ratsion sifati ham muhim
Organizmga turli oziq moddalari kerak, shuning uchun ovqatlanish xilma-xil bo‘lishi ma’qul.
4. Oziq tolalari ichak uchun muhim
Sabzavotlar, mevalar, dukkaklilar, butun donli mahsulotlar, yong‘oq va urug‘lar oziq tolalarining yaxshi manbalaridir.
5. Tishlarning sog‘lomligi — sog‘lom ovqat hazm qilishning bir qismi
Agar tishlar ovqatni yaxshi chaynashga imkon bermasa, ratsion torayishi va ovqatlanish sifati pasayishi mumkin.
6. Ovqat hazm qilishni faqat oshqozon faoliyati bilan baholab bo‘lmaydi
Oshqozon katta tizimning faqat bitta bo‘g‘inidir. Ovqat hazm qilishda og‘iz, qizilo‘ngach, oshqozon, ichaklar, jigar, o‘t pufagi va oshqozon osti bezi ishtirok etadi.
Ovqat hazm qilish tez-tez bezovta qilsa-chi?
Ovqatdan keyingi og‘irlik, jig‘ildon qaynashi, qorin dam bo‘lishi, qorin og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, qabziyat yoki ich ketishi turli sabablarga ega bo‘lishi mumkin.
Har qanday belgini avtomatik ravishda «ovqat hazm qilish yomon» deb tushuntirish yoki uni mustaqil davolashga urinmaslik kerak.
Agar alomatlar tez-tez takrorlansa, kuchaysa yoki xavotirli belgilar bilan birga kuzatilsa, shifokorga murojaat qilish kerak.
Ayniqsa kuchli yoki kuchayib borayotgan og‘riq, najasda yoki qusishda qon, tinmay qusish, kuchli holsizlik, sababsiz vazn yo‘qotish yoki boshqa noodatiy belgilar paydo bo‘lsa, tibbiy yordamni kechiktirmaslik kerak.
Asosiy xulosa
Ovqatning yo‘lini bilishning maqsadi organlarning nomlarini yodlab olish emas.
Bu bilim tishlar, ovqatlanish, oshqozon, ichak, jigar, o‘t pufagi va oshqozon osti bezi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga yordam beradi.
Ovqat hazm qilish — birinchi luqmadanoq boshlanadigan yagona jarayondir.
Bu tizim qanday ishlashini tushunsak, kundalik odatlarimizga ongliroq munosabatda bo‘lish osonlashadi: ovqatni shoshmasdan yeyish, ortiqcha ovqatlanmaslik, xilma-xil ovqatlanish, yetarli oziq tolalarini olish va tish hamda og‘iz bo‘shlig‘i salomatligiga e’tibor berish.
Keyingi maqolada ushbu jarayonning oddiy, ammo muhim bosqichlaridan biri — ovqatni nima uchun yaxshilab chaynash kerakligi va doimo juda tez ovqatlanish nimalarga olib kelishi mumkinligi haqida gaplashamiz.