Ovqat hazm qilish haqida gapirganda, ko‘pincha oshqozon, ichak, jigar yoki o‘t pufagini eslaymiz. Ammo aslida bu jarayon ancha oldin — ovqatning birinchi luqmasidan boshlanadi.
Aynan og‘iz bo‘shlig‘ida ovqat dastlabki qayta ishlovdan o‘tadi. Tishlar uni maydalaydi, til aralashtiradi, so‘lak esa ovqatni namlaydi va ayrim oziq moddalarning parchalanishini boshlaydi. Shuning uchun tishlar va og‘iz bo‘shlig‘ining holati ovqat hazm qilish uchun biz o‘ylaganimizdan ham muhimroq.
Tishlar — ovqatning birinchi mexanik qayta ishlovchisi
Tishlarning vazifasi oddiydek ko‘rinadi: ovqatni tishlash va chaynash. Ammo bu ovqat hazm qilish jarayonining juda muhim qismidir.
Chaynash paytida katta bo‘laklar maydalanadi. Ovqat qanchalik yaxshi maydalansa, uni yutish shunchalik oson bo‘ladi va keyinchalik hazm shiralarining u bilan ta’sirlashishi uchun sharoit yaxshilanadi.
Bu ayniqsa go‘sht, sabzavot, meva, yong‘oq va boshqa chaynashni talab qiladigan mahsulotlar uchun muhim.
Yaxshi ovqat hazm qilish yaxshi chaynashdan boshlanadi.
So‘lak nima vazifa bajaradi?
Ovqatni chaynayotganimizda u so‘lak bilan aralashadi. So‘lak shunchaki ovqatni yutishni osonlashtiradigan suyuqlik emas.
Unda ayrim uglevodlarni parchalashni boshlaydigan fermentlar mavjud. Bundan tashqari, so‘lak ovqatni namlaydi va yutish oson bo‘lgan oziq luqmasini shakllantirishga yordam beradi.
Demak, og‘izda bir vaqtning o‘zida mexanik va dastlabki kimyoviy qayta ishlash jarayoni kechadi.
Nima uchun kasallangan tishlar ovqatlanishga ta’sir qilishi mumkin?
Agar tishlar og‘risa, yemirilgan bo‘lsa yoki ayrim tishlar yetishmasa, odam ko‘pincha chaynash qiyin bo‘lgan mahsulotlardan voz kecha boshlaydi.
Masalan, yangi sabzavot va mevalar, go‘sht, yong‘oq yoki boshqa qattiqroq mahsulotlar o‘rniga yumshoq ovqatlarni ko‘proq tanlashi mumkin.
Bu muammo faqat tishlarning o‘ziga taalluqli emas. Ratsionning haddan tashqari torayishi organizm uchun zarur bo‘lgan turli oziq moddalarini yetarli miqdorda olishni qiyinlashtirishi mumkin.
Shuning uchun tishlarga g‘amxo‘rlik qilish faqat chiroyli tabassum masalasi emas. Sog‘lom tishlar to‘laqonli ovqatlanishga yordam beradi.
Chaynash ham ovqat hazm qilishning bir qismidir
Ba’zan «ovqatni yaxshilab chaynash kerak» degan maslahatni eshitamiz. Buning ilmiy asosi bor.
Yaxshi chaynash:
-
ovqatni maydalaydi;
-
uni so‘lak bilan aralashtiradi;
-
yutishni osonlashtiradi;
-
ovqatni keyingi hazm jarayonlariga tayyorlaydi;
-
ovqatlanishda shoshilmaslikka yordam beradi.
Biroq har bir luqmani aynan ma’lum miqdorda, masalan, 20 yoki 30 marta chaynash shart degan universal qoida yo‘q. Muhimi — katta bo‘laklarni deyarli chaynamasdan yutmaslik va ovqatni shoshmasdan iste’mol qilish.
Tishlar yetishmasa nima qilish kerak?
Bir yoki bir nechta tishning yo‘qligi vaqt o‘tishi bilan chaynash odatini o‘zgartirishi mumkin. Odam ovqatni faqat bir tomonda chaynay boshlashi yoki asosan yumshoq mahsulotlarni tanlashi mumkin.
Agar tishlar sezilarli darajada yetishmasa, chaynash faoliyatini tiklash imkoniyatlarini stomatolog bilan muhokama qilish maqsadga muvofiq.
Bu faqat qulaylik masalasi emas. Turli xil ovqatlarni yaxshi chaynay olish — to‘laqonli ovqatlanishning bir qismidir.
Sog‘lom milklar ham muhim
Tishlarning sog‘lig‘ini milklar va butun og‘iz bo‘shlig‘i holatidan alohida ko‘rib bo‘lmaydi.
Milklarning qonashi, og‘izdan yoqimsiz hid kelishi, og‘riq, shish yoki doimiy noqulaylik — og‘iz bo‘shlig‘i holatiga e’tibor berish va zarur bo‘lsa, stomatologga murojaat qilish uchun sababdir.
Tishlarni muntazam tozalash, tishlar orasidagi bo‘shliqlarga g‘amxo‘rlik qilish, tez-tez shirinlik iste’mol qilishni cheklash va profilaktik ko‘riklardan o‘tish tishlar hamda milklarni sog‘lom saqlashga yordam beradi.
Ovqat hazm qilish — yagona tizim
Ovqat tishlar yordamida maydalangach, so‘lak bilan aralashib, yutiladi. Shundan keyin u qizilo‘ngach orqali oshqozonga o‘tadi.
Keyinchalik ovqat ichakka yetib boradi. Bu yerda hazm bo‘lish davom etadi va oziq moddalarining asosiy qismi so‘riladi.
Bu jarayonda jigar, o‘t pufagi va oshqozon osti bezi ham ishtirok etadi.
Shuning uchun tishlar, oshqozon yoki ichakni mutlaqo alohida ko‘rib bo‘lmaydi. Ovqat hazm qilish — og‘izdan boshlanadigan yagona jarayon.
Bugundan nimalarga e’tibor berish mumkin?
Bir nechta oddiy odatlar og‘iz bo‘shlig‘i va ovqat hazm qilish salomatligiga yordam beradi:
-
Ovqatlanishda shoshilmaslik.
-
Ovqatni yaxshilab chaynash.
-
Tishlarni muntazam tozalash.
-
Milklarning holatiga e’tibor berish.
-
Tish og‘rig‘i yoki milk qonashini e’tiborsiz qoldirmaslik.
-
Ratsionni imkon qadar xilma-xil saqlash.
-
Tishlar bilan bog‘liq muammolarni kechiktirmasdan stomatologga ko‘rsatish.
Asosiy xulosa
Sog‘lom ovqat hazm qilish birinchi luqmadanoq boshlanadi.
Sog‘lom tishlar ovqatni yaxshi maydalashga yordam beradi, so‘lak esa uni keyingi hazm jarayoniga tayyorlaydi.
Shuning uchun tishlarga g‘amxo‘rlik qilish faqat tabassum yoki tashqi ko‘rinish masalasi emas. Bu to‘laqonli ovqatlanish va umumiy salomatlikka g‘amxo‘rlik qilishning ham bir qismidir.
Keyingi maqolada ovqatning og‘izdan ichakkacha bo‘lgan yo‘lini ko‘rib chiqamiz va har bir bosqichda organizmda qanday jarayonlar sodir bo‘lishini sodda tilda tushuntiramiz.